و يا شق سومی در كار است ؟ عرفا ، خود شق اول را اختيار می‏كنند و به هيچ وجه حاضر نيستند شق ديگری‏ را انتخاب كنند . بعضی از مستشرقين اصرار داشته و دارند كه عرفان و انديشه‏های لطيف و دقيق عرفانی همه از خارج جهان اسلام به جهان اسلام راه‏ يافته است . گاهی برای آن ريشه مسيحی قائل می‏شوند و می‏گويند افكار عارفانه نتيجه‏ ارتباط مسلمين با راهبان مسيحی است ، و گاهی آنرا عكس‏العمل ايرانيها عليه اسلام و عرب می‏خوانند ، و گاهی آنرا دربست محصول فلسفه نو افلاطونی‏ كه خود محصول تركيب افكار ارسطو و افلاطون و فيثاغورس و گنوسيهای‏ اسكندريه و آراء و عقائد و يهود و مسيحيان بوده است معرفی می‏كنند و گاهی‏ آنرا ناشی از افكار بودائی می‏دانند همچنانكه مخالفان عرفا در جهان اسلام‏ نيز كوشش داشته و دارند كه عرفان و تصوف را يكسره با اسلام بيگانه‏ بخوانند و برای آن ريشه غيراسلامی قائل گردند . نظريه سوم اينست كه عرفان مايه‏های اول خود را ، چه در مورد عرفان عملی‏ و چه در مورد عرفان نظری از خود اسلام گرفته است ، و برای اين مايه‏ها قواعد و ضوابط و اصول بيان كرده است و تحت تأثير جريانات خارج نيز ، خصوصا انديشه‏های كلامی و فلسفی و بالاخص انديشه‏های فلسفی اشراقی قرار گرفته است . اما اينكه عرفا چه اندازه توانسته‏اند قواعد و ضوابط صحيح برای مايه‏های‏ اولی اسلامی بيان كنند ، آيا موفقيتشان در اين جهت به اندازه فقها بوده‏ است يا نه ؟ و چه اندازه مقيد بوده‏اند كه از اصول واقعی اسلام منحرف‏ نشوند و همچنين آيا جريانات خارجی چه اندازه روی عرفان اسلامی تأثير داشته است ؟ آيا عرفان اسلامی آنها را در خود جذب كرده و رنگ خود را به‏ آنها داده و در مسير خود از آنها استفاده كرده است و يا برعكس موج آن‏ جريانات عرفان اسلامی را در جهت مسير خود