موهبت يا فاجعه ؟ بحث ما در اين بخش و بخش بعد از آن درباره خدمات متقابل اسلام و ايران است ، يعنی خدماتی كه اسلام به ايران و ايرانی كرده است و خدماتی‏ كه متقابلا ايران و ايرانی به اسلام كرده اند . خدمتی كه يك كيش يا مسلك به يك ملت می‏تواند بكند چگونه و از چه‏ نوع است ؟ بديهی است كه به صورت بر آوردن يك نياز آنی نيست كه مثلا در يك جنگ نيرو به كمك آنها بفرستد ، يا در يك خشكسالی آذوقه وارد كند و يا يك كارخانه برای آنها تاسيس نمايد ، خيلی اساسی تر از اينها است . به اينست كه تحولی مفيد و ثمربخش در انديشه و روح آنها به وجود آورد ، طرز تفكر آنها را در جهت واقع بينی نو كند ، اخلاق و تربيت آنها را بهبود بخشد ، سنن و نظامات كهنه و دست و پاگير آنها را بر اندازد و به جای آنها سنن و نظاماتی زنده جايگزين سازد ، ايمانی و ايده ای عالی به‏ آنها الهام نمايد ، شور و هيجان كار و كوشش و دانش طلبی و نيكوكاری و از خود گذشتگی در آنها به وجود آورد . وقتی كه چنين شد بالطبع زندگی‏ اقتصادی آنها بهبود می‏يابد ، نيروی انسانيشان به كار می‏افتد ، استعدادهای‏ علمی ، فلسفی ، فنی ، هنری ، ادبی شان می‏شكفد و بالاخره در همه شئون‏ آنچيزی كه تمدن ناميده می‏شود تكامل صورت می‏گيرد . و اما خدمتی كه يك ملت به يك كيش و يا مسلك می‏كند به اينست كه در راه تبليغ و ترويج آن كيش ، و تدوين و اشاعه فرهنگ آن می‏كوشد ، به‏ توضيح و تفسير مفاهيم آن همت می‏گمارد ، به زبان آن خدمت می‏كند ، ملل‏ ديگر را با