داشته است . از كتاب " المعارف " ابن قتيبه و " الاعلاق النفيسة " ابن رسته ، نقل شده كه قريش در جاهليت به وسيله اعراب حيره ، كم و بيش ، با آن آشنا بوده است . به هر حال گروهی در قرون اوليه اسلامی نام برده می‏شوند كه برخی ايرانی و برخی عربند و متهم به زندقه بوده‏اند از قبيل : عبدالكريم بن ابی‏العوجاء ، صالح بن عبدالقدوس ، ابوشاكرديصانی ، ابن الراوندی ، بشاربن برد ، عبدالله بن مقفع ، يونس بن ابی فروه ، حماد عجرد ، حمادراوية ، حمادبن‏ زبرقان ، يحيی‏بن زياد ، مطيع بن اياس ، يزدان بن باذان ، يزيدبن الفيض‏ ، افشين ، ابونواس ، علی بن‏الخليل ، ابن مناذر ، حسين بن عبدالله بن‏ عباس ، عبدالله بن معاوية بن عبدالله بن جعفر ، داودبن علی ، يعقوب بن‏ فضل بن عبدالرحمان مطلبی ، وليدبن يزيدبن عبدالملك ، ابومسلم خراسانی ، برامكه . بعضی از نامبردگان از قبيل ابن ابی العوجاء قطعا به ماوراء ماده و طبيعت معتقد نبوده‏اند . از نظر احاديث شيعه كه حاكی از مباحثات و احتجاجاتی است كه اين مرد با ائمه اطهار و اصحاب ائمه می‏كرده است جای‏ ترديد نيست كه وی منكر ماوراء ماده و طبيعت بوده است . زنديق بودن‏ بعضی از افراد ديگر نيز كه نامشان برده شد جای ترديد نيست ، ولی زنديق‏ بودن برخی ديگر از آنان سخت مورد ترديد است . از قرائن به دست می‏آيد كه پيدايش گروهی زنديق به معنی مانوی و دو خدائی و معتقد به دو اصل نور و ظلمت ، و يا به معنی دهری و منكر ماوراء طبيعت و ماده ، دستاويزی برای رجال سياست و برخی متنفذين ديگر شد كه‏ دشمنان شان را با اين نام و اين بهانه از بين ببرند . لهذا به هيچ وجه‏ نمی‏توان اعتماد كرد كه همه كسانی كه مورد اين اتهام واقع شده‏اند واقعا زنديق بوده‏اند . خصوصا اينكه در ميان متهمان افرادی ديده می‏شوند كه به‏ زهد و نيكی و وفاداری به اسلام معروفند ، برخی از آنها از شيعيان مخلص و مورد عنايت اهل‏البيت می‏باشند و دشمن سرسخت خلفا .