نبود ، تدريجی بود . و مخصوصا بيشتر در دوره استقلال و قدرت ايرانيان در مقابل اعراب صورت گرفت . اين بحث از اين جهت دلكش است كه از طرفی اسلام از يك امتياز خاص‏ برخوردار است كه هيچ آيينی مانند آن اين اندازه نتوانسته است روح مردم‏ مغلوب را تحت تاثير و نفوذ معنوی خود قرار دهد . گوستاولوبون در تاريخ تمدن اسلام و عرب می‏گويد : شريعت و آيين اسلام در اقوامی كه آن را قبول نموده تأثيری به سزا بخشيده است . در دنيا خيلی كمتر مذهبی پيدا شده كه به قدر اسلام در قلوب‏ پيروانش نفوذ و اقتدار داشته بلكه غير از اسلام شايد مذهبی يافت نشود كه‏ تا اين قدر حكومت و اقتدارش دوام كرده باشد ، چه ، قرآن كه مركز اصلی‏ است اثرش در تمام افعال و عادات مسلمين از كلی و جزئی ظاهر و آشكار می‏باشد " ( 1 ) . و از طرف ديگر مردم ايران در ميان همه مللی كه اسلام را پذيرفتند از يك امتياز خاص برخوردارند و آن اينكه هيچ ملتی مانند ايران به اين‏ سهولت نظام فكری پيشين خود را رها نكرد و آنچنان با جديت و عشق و علاقه‏ در دل خود را به روی افكار و عقائد دين جديد باز نكرد و به قول " دوزی‏ " مستشرق معروف : مهمترين قومی كه تغيير مذهب داد ايرانيان بودند ، زيرا آنها اسلام را نيرومند و استوار نمودند نه عرب ( 2 ) . عليهذا بايد نظام فكری و يا نظامات فكری حاكم بر جامعه آن روز ايران‏ را مورد بررسی قرار دهيم و با نظامات فكری و اعتقادی اسلام مقايسه كنيم‏ تا معلوم شود اسلام از نظر نظامات فكری چه چيز از ايران گرفت و چه چيز به ايران داد ؟ پاورقی : ( 1 ) تاريخ تمدن اسلام و عرب ، چاپ چهارم ، صفحه . 552 ( 2 ) تاريخ ادبيات مستر براون ، جلد اول ، صفحه . 303