و خراسان و ماوراءالنهر و مصر و شام و اندلس و غيره هر كدام به صورت‏ يك مهد علمی درآمدند . جرجی زيدان پس از آنكه همت و تشويق امرا و حكام‏ مسلمان را به عنوان يك عامل بسيار مؤثر ياد می‏كند ، می‏گويد : دانش پروری و علم دوستی بزرگان اسلام سبب شد كه روز به روز مؤلف و كتاب در قلمرو اسلام فزونی يابد و دائره تحقيق وسعت پيدا كند ، پادشاه و وزير و امير و دارا و نادار و عرب و ايرانی و رومی و هندی و ترك و يهود و مصری و مسيحی و ديلمی و سريانی ، در شام و مصر و عراق و فارس و خراسان‏ و ماوراءالنهر و سند و افريقا و اندلس و غيره در تمام شبانه روز به‏ تأليف مشغول شدند و خلاصه آنكه هر جا اسلام حكومت می‏كرد علم و ادب به‏ سرعت پيشرفت می‏نمود در اين تأليفات گرانبها خلاصه‏ای از تحقيقات بنی‏نوع‏ انسان از روزگار پيشين تا آن زمان ديده می‏شد و مباحث مهمی از علوم طبيعی‏ ، الهی ، نقلی ، رياضی ، ادبی و عقلی در كتب جمع شده بود و در نتيجه‏ تحقيقات علمای اسلام ، علوم مزبور دارای شعب متعدد گشت ( 1 ) . اوائل كار كه علوم بيگانه ترجمه و نقل می‏شد ، اكثريت دانشمندان را علمای مسيحی ، بالاخص مسيحيان سريانی تشكيل می‏دادند ، ولی تدريجا مسلمين‏ جای آنها را گرفتند . جرجی زيدان می‏گويد : خلفای عباسی در دوره نهضت ، تخم علم و ادب را در بغداد افشاندند و ميوه و محصول آن به تدريج در خراسان و ری و آذربايجان و ماوراءالنهر و مصر و شام و اندلس و غيره به دست آمد و در عين حال بغداد كه مركز خلافت‏ و ثروت اسلامی بود تا مدتی مثل سابق مركز دانشمندان ماند و گذشته از پزشكان مسيحی كه در خدمت خلفا به ترجمه و طبابت مشغول بودند ، عده‏ای از دانشمندان مسلمان نيز از بغداد برخاستند ، ولی به پاورقی : ( 1 ) همان مدرك صفحه . 264