برای اينكه به نظام فكری و اعتقادی آنروز پی ببريم بايد ببينيم ايران‏ آنروز چه دين و چه مذهبی ، بلكه چه اديان و مذاهبی داشته است ؟ اديان و مذاهب در ايران ساسانی بر خلاف آنچه ابتدا به نظر می‏رسد تنها آيين زردشتی‏ حكومت نمی كرده است . دين زردشت البته دين رسمی كشور بوده است ولی‏ اديان ديگر كه به صورت اقليت بوده‏اند فراوان بوده ، خواه اديانی كه‏ زردشت را پيغمبر می‏دانسته‏اند و نوعی انشعاب از دين زردشتی تلقی می‏شود و خواه اديانی كه هيچ گونه ارتباطی با دين زردشت نداشته و احيانا منكر پيامبری زردشت بوده‏اند . مرحوم سعيد نفيسی ، در جلد دوم تاريخ اجتماعی ايران ، در مقام توضيح‏ سبب آشفتگی اوضاع در دوره ساسانيان ، مهمترين سبب را اختلافات مذهبی‏ می‏داند و مدعی است كه اجحافات موبدان زردشتی عامل مهمی برای نارضايی و پيدايش انشعابات بوده است ، وی می‏گويد : . . . بنابر تشكيلات آن زمان ، روحانيان كه موبدان و هربدان باشند اختيارات نامحدود داشتند و مخصوصا موبدان و پيشوای بزرگشان و " موبدان‏ موبد " در دربار ساسانی مهمترين مقام را داشته و ايشان حق هر گونه تعبير و تفسير و جرح و تعديل و نقض و ابرام و ناسخ و منسوخ در احكام مدنی يعنی‏ زناشويی وارث و مالكيت داشته اند ، و اندك اندك هر چه تمدن ساسانی‏ بيشتر رسوخ می‏يافته بر قدرت و اختيارشان بيشتر افزوده می‏شد . ناچار مردم‏ ايران از فشار ايشان و تجاوزاتی كه به آنها می‏شد بيزارتر می‏شدند و می‏كوشيدند كه از زير بار گران اين ناملايمات خود را بيرون آورند . به‏ همين جهت در مقابل طريقه رسمی مزديسنی زرتشتی كه مذهب دولت و دربار بود و به آن " بهدين " می‏گفتند ، دو طريقه ديگر در ميان زرتشتيان پيدا