ابوحنيفه و اتباعش ايرانی و مقيم عراق بودند ، برخلاف شافعی و اتباعش . فتوای شافعی از فتوای حنفيها درباره زنادقه ملايمتر است . مسئله‏ای است‏ در فقه درباب ق بول توبه مرتد . برخی از فقها ، فرقی ميان مرتد و زنديق‏ نمی‏گذارند ، توبه هر دو را مقبول می‏دانند ، شافعی از اين دسته است . اما برخی ديگر توبه زنديق را نامقبول می‏شمارند ، ابوحنيفه در يكی از دو قولش‏ اين رأی را انتخاب كرده است . می‏گويند اتباع ابوحنيفه كه در عراق می‏زيستند با جزم بيشتری از خود ابوحنيفه به عدم قبول توبه زنادقه فتوا می‏دادند و اين فتوا به عنوان‏ عكس‏العمل شديد ايرانيان نسبت به زنادقه شناخته شده است . اما جريان دوم ، يعنی تبعيضات نژادی و تفاخرات قومی كه بر ضد اصل‏ مسلم مساوات اسلامی بود ، اين انحراف به وسيله اعراب به وجود آمد . سياست امويها براصل تفوق عرب بر غير عرب پايه‏گذاری شد . معاويه به‏ صورت بخشنامه به همه عمال خويش اطلاع داد كه برای عرب حق تقدم قائل‏ شوند . اين عمل ضربه مهلكی بر پيكر اسلام وارد كرد . منشأ اصلی تجزيه شدن‏ حكومت اسلامی ، به صورت حكومتهای كوچك همين كار بود . بديهی است كه‏ هيچ ملتی حاضر نيست تفوق و قيمومت ملت ديگر را بپذيرد . ايرانيان اسلام‏ را پذيرفته بودند نه عرب را اسلام از آن جهت مقبول همه ملتها بود كه‏ علاوه بر ساير مزايايش ، رنگ قومی و نژادی نداشت ، جهانی و انسانی بود . ايرانيان و همچنين ساير مسلمانان غير عرب به هيچ وجه حاضر نبودند سيادت عرب را بپذيرند . عكس‏العمل ابتدايی كه ايرانيان در مقابل اين تبعيضات نشان دادند بسيار پاورقی : > را عنوان می‏كند و ميان زنديق و مرتد فرق می‏گذارد . وجه فرق را اين جهت ذكر می‏كند كه مرتد متظاهر به خلاف اسلام است و توبه می‏تواند برای او رجوع به اسلام تلقی شود ، اما زنادقه با آنكه در باطن كافر و منكرند همواره متظاهر به اسلام‏اند ، اظهار توبه آنها نمی‏تواند رجوع از اين دو چهرگی تلقی شود .