دو مزيل " اعتقاد به ثنويت از خصوصيات طرز تفكر ايرانی است " . عمده‏ اين است و مخصوصا بايد بدانيم كه خود زردشت كه اصلاحاتی در عقائد آريايی‏ها به عمل آورد ، چگونه تفكری در اين زمينه داشته است ؟ آيا موحد بوده يا ثنوی ؟ اگر اوستای ساسانی را ملاك قرار دهيم شك نيست كه زردشت ثنوی بوده‏ است ، ولی همچنانكه قبلا گفتيم ، محققان تنها قسمت مختصر " گاتها " را قديمی و از آن زردشت می‏دانند ، و قسمتهای ديگر را الحاقی می‏شمارند . مندرجات گاتها هر چند صراحت تمام ندارد ولی به توحيد از ثنويت نزديكتر است . توحيد مراتبی دارد : توحيد ذات ، توحيد صفات ، توحيد افعال ، توحيد در عبادت ، توحيد ذات عبارت است از بيمانندی ذات حق از لحاظ وجوب‏ وجود و قدم ذاتی و استقلال و لايتناهی بودن ، همه ما سوا اعم از مجرد و مادی ممكن بالذات و حادث بالذات است و قائم به او و محدود است . « ليس كمثله شی‏ء 0 و له المثل الاعلی ». توحيد صفاتی عبارت است از اينكه همه كمالات ذات عين ذات است ، اگر عالم يا قادر يا حی يا نور است به معنی اين است كه عين علم و قدرت و حيات و روشنايی است ، او به تمام معنی احد و واحد و فرد است . لازمه‏ وجوب ذاتی و لايتناهی بودن ذات حق اين است كه هيچ غيری و ثانيی برای او و در مرتبه او فرض نمی‏شود به عبارت ديگر : لازمه كمال ذاتی حق عينيت‏ صفات با ذات است ، مغايرت صفات ذات با ذات مستلزم محدوديت ذات‏ است يعنی تنها در مورد امور متناهی و محدود فرض صفت مغاير با ذات‏ ممكن است . توحيد در افعال عبارت است از اينكه موثر و فاعل حقيقی در نظام‏ موجودات منحصرا ذات او است هر فاعل و مؤثری به خواست او و به مشيت‏ او فاعل و مؤثر است . هيچ موجودی اعم از مجرد يا مادی . با اراده يابی‏ اراده از خود استقلال ندارد نظام علت و معلول تنها مجرای اراده و مشيت‏ ذات حق است ، هستی ملك او