كه شهر كوچكی است در عراق ، مركز فقه و فقاهت بود . حلب ( از نواحی‏ سوريه ) نيز مدتی مركز فقهاء بزرگ بوده است . در دوران صفويه بود كه‏ مركزيت به اصفهان انتقال يافت و در همان زمان حوزه نجف وسيله مقدس‏ اردبيلی و ديگر اكابر احيا شد كه تا امروز ادامه دارد . از شهرهای ايران‏ ، تنها شهر قم است كه در قرون اول اسلامی ، در همان زمان كه بغداد مركز فقاهت اسلامی بود ، وسيله فقهائی نظير علی بن بابويه و محمدبن قولويه به‏ صورت يكی از مراكز فقهی درآمد همچنان كه در دوره قاجار وسيله ميرزا ابوالقاسم قمی صاحب قوانين نيز احيا شد و بار ديگر در سال 1340 هجری‏ قمری يعنی در حدود 56 سال پيش وسيله مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائری يزدی‏ بار ديگر احيا شد و اكنون يكی از دو مركز بزرگ فقهی شيعه است . عليهذا ، گاهی بغداد ، زمانی نجف ، دوره‏ای جبل عامل ، ( لبنان ) برهه‏ای حلب ، ( سوريه ) مدتی حله ، ( عراق ) عهدی اصفهان و دورانهائی قم‏ مركز نشاط فقهی و فقهاء بزرگ بوده است . در طول تاريخ مخصوصا بعد از صفويه در شهرهای ديگر ايران از قبيل مشهد ، همدان ، شيراز ، يزد ، كاشان‏ ، تبريز ، زنجان ، قزوين ، و تون ( فردوس فعلی ) حوزه‏های علميه عظيم و معتبری بوده است ولی هيچيك از شهرهای ايران به استثنای قم و اصفهان ، و در مدت كوتاهی كاشان ، مركز فقهاء طراز اول نبوده و عالی‏ترين و يا در رديف عاليترين حوزه‏های فقهی به شمار نمی‏رفته است . بهترين دليل بر نشاط علمی و فقهی اين شهرها وجود مدارس بسيار عالی و تاريخی است كه در همه‏ شهرستانهای نامبرده موجود است و يادگار جوش و خروشهای علمی دورانهای‏ گذشته است . د - فقهاء جبل عامل نقش مهمی در خط مشی ايران صفويه داشته‏اند . چنانكه‏ می‏دانيم ، صفويه درويش بودند ، راهی كه ابتدا آنها براساس سنت خاص‏ درويشی خود طی می‏كردند اگر با روش فقهی عميق فقهاء جبل عامل تعديل نمی‏شد ، و اگر