يك نويسنده ناپاك سرشت ، زيرا نام ايران و ايرانيت قلم به دست‏ می‏گيرد تا آنجا كه می‏تواند به اسلام حمله می‏كند ، آنكس كه از او تقدير و تشكر می‏كند و به او مدال می‏دهد عاليجناب پاپ است ( 1 ) . آيين مانوی دين مانی ، يكی ديگر از اديان متحرك و زنده عهد ساسانی است ، راجع به‏ عقائد مانی و آداب مانويت كه چه بوده است سخن فراوان است قدر مسلم‏ اين است كه كيش مانی چه از لحاظ عقيده و چه از لحاظ آداب و مناسك‏ بسيار پيچيده و تو در تو است ، عموما معتقدند كه كيش مانی عبارت است‏ از يك سلسله عناصر زردشتی و مسيحی و بودايی بعلاوه ابداعات و ابتكاراتی‏ كه از خود او بوده است ، آقای سيد حسن تقی زاده در دو خطابه محققانه‏ای‏ كه در انجمن ايرانشناسی ايراد كرده می‏گويد : جمعی از محققين مايل به اين عقيده شدند كه عقائد قديمی ايرانی و مخصوصا عقيده زروانی و بعضی طريقه‏های غير رسمی و بدعت آميز زردشتيان در دوره‏ اواخر اشكانيان و اوايل ساسانيان در تركيب و بنيان عقائد مانی سهم مهمی‏ دارند ، لكن در نتيجه تحقيقات عميقتر معلوم شد اين شباهت ظاهری است و ناشی از آن است كه مانی در بيان مطالب خود اصطلاحات هر قوم و امتی را اقتباس و تعليمات خود را به قالب معتقدات جماعتی می‏ريخت كه در ميان‏ آنها دعوت خود را نشر می‏كرد بعدها به جنبه عقائد مسيحی در تركيب‏ مانويت بيشتر اهميت داده شد و مخصوصا محقق گرديد كه مانی از دين عيسوی‏ بيشتر اطلاع داشت تا از اديان و معتقدات ايرانی و هندی ، ولی البته منبع‏ اطلاعات او دين رسمی مسيحی نبود بلكه بيشتر طريقه‏های " گنوسی " مسيحی‏ بوده كه پاورقی : ( 1 ) روزنامه اطلاعات ، 12744 مورخه 47 / 8 / 28 ، صفحه 11.