مختلفند . اگر بخواهيم اين مردم گوناگون را بصورت واحدهای اجتماعی‏ مستقلی طبقه بندی كنيم ، آيا صرفا رنگ و نژاد و شرايط اقليمی و مرزهای‏ جغرافيايی را بايد ملاك تفكيك قرار دهيم يا سنن و سوابق تاريخی و فرهنگها يا عواملی ديگر را ؟ احساس ملی يا ناسيوناليسم عبارت است از وجود احساس مشترك يا وجدان‏ و شعور جمعی در ميان عده ای از انسانها كه يك واحد سياسی يا ملت را می‏سازند . اين وجدان جمعی است كه در درون شخصيت افراد حاضر جامعه و بين‏ آنها و گذشتگان و اسلافشان رابطه و دلبستگی‏هايی ايجاد می‏كند و روابط و مناسبات آنها را با هم و با ساير ملل رنگ می‏دهد و آمال و آرمانهای آنان‏ را به هم نزديك و منطبق می سازد . تعريف كلاسيك غربی اين است كه اين وجدان جمعی زاييده شرايط اقليمی ، نژادی ، زبان مشترك ، سنن و آداب تاريخی و فرهنگ مشترك است . ولی‏ دقت بيشتری در واقعيتهای فردی و اجتماعی بشر نشان می‏دهد كه اين عوامل‏ نقش بنيانی و درونی در تكوين وجدان جمعی ندارند و نمی توانند برای هميشه‏ مايه و ملاط چسبندگی و پيوستگی افرادی از ابناء بشر تحت يك مليت گردند . زبان بديهی است كه در اولين مراحل تكوين يك مليت ، زبان و سنن مشترك‏ عامل معارفه و نزديكی افراد به هم و كانالی برای ارتباط قلوب و عواطف و در نتيجه رشد شعور جمعی و ملی است . ولی به گذشته ملتها كه مراجعه‏ می‏كنيم عامل زبان مشترك را نه يك عنصر سازنده بلكه عاملی محصول مليت‏ می‏يابيم . زبان هيچيك از ملتها از ابتدای تكوينشان ، به صورت فعلی‏ نبوده ، بلكه پس از جمع شدن و پيوند يافتن قلوب جماعت در سرزمينی معين‏ ، زبان آنها هم با ايشان به وجود آمده ، تكامل پيدا كرده و قواعد و اصول‏ آن گسترش يافته و در طی قرنها ، با برخورد با زبانهای ملل ديگر تغيير شكلها و تحولاتی ممتد به خود پذيرفته تا به حد امروزی رسيده است . اگر در دوره های معينی از تاريخ يك ملت ، مثلا در مبارزه استقلال ، زبان يا سنن معينی جلوه و ظهور بيشتر يافته و سمبل و شعار آرمان ملی‏