اين مطلب اولا بستگی دارد به مطلبی كه قبلا بحث كرديم كه آيا اسلام‏ ايرانيان از روی رضا و رغبت بوده يا به زور و جبر و عنف صورت گرفته‏ است . اگر ايرانيان مجبور می‏بودند كه عقايد و افكار پيشين را رها كنند و عقايد اسلامی را بپذيرند ، جای اين توهم بود كه گفته شود آنها چون مجبور بودند عقايد پيشين را ترك گويند ناچار متوسل به حيله شدند . ولی پس از آنكه مسلم شد كه هيچ وقت مسلمانان ، ايرانيان را مجبور به‏ ترك دين و مذهب و عقايد پيشين خود نكرده اند ، بلكه به آنها اجازه‏ می‏دادند كه آتشكده های خود را نگهداری كنند و حتی پس از آن كه اهل كتاب‏ ( يهود ، نصاری ، مجوس ) در ذمه مسلمين قرار می‏گرفتند ، مسلمانان خود را ملزم به حفظ معابد آنها می‏دانستند و مانع تخريب آن معابد می‏شدند ، بعلاوه‏ امكان نداشت گروه قليلی از مردم عرب كه مسلما عده شان هيچ وقت به چند صد هزار نرسيد بتواند ملتی چند ميليونی را مجبور به ترك دين و آيين خود بكنند ، خصوصا با توجه به اينكه هر طرف از همان نوع سلاحی برخوردار بودند كه ديگری برخوردار بود . بلكه امكانات ايرانيان از هر نظر بيشتر و بهتر بود عليهذا امكان نداشت كه اعراب بتوانند ايرانيان را مجبور به ترك‏ دين خود كنند . بنابراين اگر ايرانيان جدا می‏خواستند عقايد و آداب كهن‏ خود را حفظ كنند چه لزومی داشت كه از روی نفاق اظهار اسلام كنند و با نام‏ تشيع آنها را نگهداری كنند . بعلاوه ، قبلا ثابت كرديم كه اسلام ايرانيان تدريجی بوده است و نفوذ و سلطه عميق اسلام بر روی ايرانيان و غلبه آن بر كيش زرتشتی بيشتر در دوره‏ هايی صورت گرفته كه ايرانيان استقلال خود را باز يافته بودند . بنابراين‏ جايی برای اين ياوه‏ها باقی نمی‏ماند . خود آقای ادوارد براون در جاهای متعدد كتاب خود اقرار و اعتراف می‏كند كه ايرانيان دين اسلام را به طوع و رغبت پذيرفتند . در صفحه 297 ، از جلد اول تاريخ ادبيات می‏گويد :