امروز در قالبهای ملی و مصالح و منافع مليتهايی معين عنوان می‏شود . ناسيوناليسم يا مليتخواهی رايجترين و پر خريدارترين مكتب روز گرديده‏ حتی ايدئولوژيهای اجتماعی و سياسی كه در اصل مغاير با رنگ ملی بوده‏اند ، اگر حركت و جنبشی را پايه گذاری كرده اند ، باز به نهضت خود رنگ ملی و ناسيوناليستی می‏دهند . برای ما ايرانيها نيز ، از طرف ديگر ، مسئله مليت يك موضوع روز است‏ . ما گرچه مليت و وطنمان در معرض هجوم و تجاوزی قرار نگرفته است ، معذلك ، اختلاف و تناقضی در تلقی افراد نسبت به مليت ايرانی وجود دارد . در حال حاضر ، دو عنصر نژادی و اسلافی مربوط به ما قبل چهارده قرن اخير و ديگری عنصر فكری و مذهبی و سنن اجتماعی و فرهنگ مربوط به اين چهارده‏ قرن . ما ، به لحاظ ريشه های طبيعی و نژادی به اقوام آريايی وابستگی‏ داريم ، و از لحاظ ساختمان فكری و فرهنگی و سنن و نهادهای اجتماعی به‏ اسلام ، كه از ناحيه ای غير از نژاد آريايی آمده است . اگر قرار باشد كه‏ در تعريف و تمايز يك مليت به عنصر نژاد و اسلاف دور اصالت بدهيم : راه و روش و آينده ما ملت ، در شرايط حاضر ، چيزی خواهد بود ، و اگر عنصر نهادهای اجتماعی و نظام فكری چهارده قرن اخير را در تعريف مليت‏ اولويت دهيم ، خط مشی و آينده ما چيز ديگری خواهد بود . اگر در تعيين‏ حدود مليت ايرانی عنصر آريايی اساس قرار گيرد نتيجه و حاصلش ، در آخرين تحليل ، نزديكی و خويشاوندی با جهان غرب است ، و اين خويشاوندی و نزديكی برای خود آثار و تبعاتی در خط مشی ملی و سياسی ما دارد كه عمده آن‏ بريدن از همسايگان و ملل اسلامی غير آريايی و گرايش به سوی اروپا و غرب‏ است ، در اين صورت ، غرب استعمارگر برای ما خودی ميشود و اعراب‏ مسلمان نسبت به ما بيگانه . و به عكس ، اگر نظام فكری و مسلكی و نهادهای اجتماعی چهارده قرن اخير را ملاك مليت خود قرار دهيم ، تكليف و خط مشی ديگری برايمان پيدا می‏شود . و آن وقت عرب و ترك و هندو و اندونزی و چينی مسلمان نسبت به ما خودی و غرب غير مسلمان ، بيگانه‏ می‏شود . پس بحث در مليت ، يك بحث آكادميك خالص نيست ، بحثی است واقعی‏ و مرتبط با رفتار و خط مشی و سرنوشت و آينده يك واحد اجتماعی و سياسی‏ كه امروزه ملت ايران نام دارد ، و جا دارد كه مطرح گردد و دنبال شود .