ندارند ، يا ملت انگليسی و ايرلندی را مشاهده می‏كنيم كه عليرغم سوابق‏ تاريخی و نژادی و زبان ، تفاهم و توافق سازنده يك مليت در ميان آنها وجود ندارد . بر عكس بسياری از كشورها و ملتهای جهان سوم را در اين‏ روزگار می‏يابيم كه با وجود هزاران كيلومتر فاصله و تفاوت شرايط طبيعی و اقليمی و حتی زبان و نژاد و تاريخ و غيره ، با هم پيوندهای عميق دارند ، همچون الجزاير با كوبا يا با ويتنام و فلسطين و . . . تمام عوامل فوق كه از طرف نويسندگان غربی ، به عنوان مبانی و مايه‏های‏ مليت ذكر می‏شوند ، همگی عناصر و نشانه های نخستين برای تعريف ملتهای‏ موجود و تميز آنها از يكديگر توانند بود ، چنانكه عناصر يكصد و چند گانه‏ طبيعت هم هر يك با خواصی فيزيكی و شيميايی شناخته و تعريف می‏شوند . اما اين خواصی كه در نخستين مشاهده و برخورد و بينش و معرفت اوليه و سطحی به دست می‏آيند كنه واقعيت مكنون در اشياء نبوده و با عميق شدن‏ تحقيق و گسترش بينش و معرفت در زير اختلاف ظاهری عناصر دنيای درون اتم‏ و زير هسته ها كشف می‏گردد و معلوم می‏شود كه اين عناصر متعدد نمودها و جلوه های واقعيت درونی تر هسته و تعداد الكترونها هستند ، تنها كميت‏ آنها در درون اتم موجب ظهور و جلوه عناصر گوناگون می‏شود . به همين‏ ترتيب در زير اين عوامل و عناصر تشخيص و تعريف و سازنده مليت كه در بالا به پاره ای از آنها اشارت رفت ، بايستی در جستجوی عوامل يا عاملی‏ درونی تر و بنيانی تر باشيم كه سازنده واقعی يا نزديك تر به واقعيت‏ وجدان جمعی باشند . هميشه عاملی اساسی تر و مخفی تر در وجدانهای مردم رو به بيداری و زنده‏ شدن می‏رود و موجب حيات و تظاهر خارجی آن گاه به لباس زبان و زمانی به‏ پوشش سنن ملی معينی جلوه می‏كند . غرض از تحقيق و پويندگی حقيقت اين‏ است كه از اين تجليات و ظهور و نمودهای خارجی به سوی واقع مكنون حوادث‏ و اشياء هدايت شويم . فرانتس فانون ، نويسنده و جامعه شناس آفريقايی كه در زمينه بيداری‏ شعور ملی در ميان ملل آفريقايی تحقيقات روانی و جامعه شناسی جالبی كرده‏ است ، به همين نتيجه می‏رسد كه عوامل تاريخ و زبان و سنن و شرايط اقليمی‏ مشترك در پيدا شدن شعور ملی نقشی لحظه ای دارند نه دائمی . برای مثال به‏ كشورهايی اشاره می‏كند كه درگير مبارزه برای