می‏دهد كه صد در صد آگاهانه گام بر می‏داشته اند و هدف مشخص و معينی‏ داشته اند و واقعا به تمام معنی نهضتی را رهبری می‏كرده‏اند ، واقعا آنچنان‏ بوده‏اند كه علی عليه السلام توصيف می‏كند : " « و حملوا بصائرهم علی‏ اسيافهم » " ( 1 ) همانا بينشهای روشن خويش را بر دوش شمشيرهای خويش‏ حمل می‏كردند . اما جيره خواران استعمار ناجوانمردانه نهضت اسلامی را در رديف حمله‏ اسكندر و مغول قرار می‏دهند . اينها همه درست ، ولی تنها قدرت روحی و ايمانی آنان كافی نبود كه‏ چنين فتوحاتی نصيب آنها بشود ، هر چه باشد محال است جمعيت كمی آن هم‏ با آن شرايطی كه گفتيم بتواند با حكومتی همچون حكومت ساسانی مقابله كند و آن را به كلی محو و نابود سازد ( 2 ) . جمعيت آنروز ايران را در حدود 140 ميليون تخمين زده‏اند ( 3 ) كه گروه‏ بی شماری از آنان سرباز بودند و حال آنكه تمام سربازان اسلام در جنگ‏ ايران و روم به شصت هزار نفر نمی‏رسيدند و وضع طوری بود كه اگر مثلا ايرانيان عقب پاورقی : ( 1 ) نهج البلاغه ، خطبه 148 ، اين تعبير را اميرالمؤمنين برای مؤمنين‏ زمان رسول خدا آورده است . ( 2 ) همان طور كه اصحاب حضرت امام حسين ( ع ) با آن همه ايمانشان در مدت قليلی به دست سپاهيان يزيد كشته شدند . همين اعراب مسلمان در اروپا پيشروی كردند ، اما پس از آنكه مقاومت شديدی در برابرشان شد خواه‏ ناخواه فتوحاتشان در اروپا متوقف گشت پس معلوم می‏شود يكی از علل‏ پيروزی مسلمانان اين بود كه مقاومت شديد و جدی در برابر آنها نمی‏شد ، بلكه در اثر نابسامانيهای داخلی كشورهای فتح شده مقدمشان گرامی داشته‏ می‏شد . ( 3 ) اين تخمين از سعيد نفيسی است در كتاب تاريخ اجتماعی ايران .