در توصيفی كه ما در نتيجه تحقيقات بارتلمه از احوال حقوقی زنان در عهد ساسانيان نموديم ، تضاد بسيار نشان می‏دهد . سبب اين تضاد آن است كه‏ احوال قانونی زن در طول عهد ساسانيان تحولاتی يافته است . بنابر قول بارتلمه ، از لحاظ علمی و نظری ، زن در اين عهد حقوقش به‏ تبع غير بوده و يا به عبارت ديگر شخصيت حقوقی نداشت ، اما در حقيقت‏ زن در اين زمان دارای حقوق مسلمه‏ای بوده است ، در زمان ساسانيان احكام‏ عتيق در جنب قوانين جديد باقی بود و اين تضاد ظاهری از آنجاست . پيش‏ از آنكه اعراب مسلمان ايران را فتح كنند محققا زنان ايران در شرف تحصيل‏ حقوق و استقلال خود بوده‏اند ( 1 ) . نظام اخلاقی اگر بخواهيم روحيه و درجه اخلاق عمومی آنروز مردم ايران را بدانيم ، مدارك كافی و مستقيم در دست نداريم ، ولی از مجموعه قرائن می‏توان به‏ دست آورد كه روحيه و اخلاق عمومی چگونه بوده است . اخلاق و روحيه دو نوع است : طبيعی و اكتسابی اخلاق طبيعی يك قوم عبارت‏ است از خصايص نژادی و اقليمی آنها ، وراثت و محيط طبيعی و جغرافيايی‏ همچنانكه در خصوصيات جسمی افراد بشر از رنگ پوست و چشم و مو و خصوصيات اندام مؤثر است در خصوصيات روحی و مشخصات اخلاقی و روحی آنها نيز مؤثر است . با اين تفاوت كه عامل نژادی يعنی وراثت در اثر اختلاطها و امتزاجها و ازدواجها و نقل و انتقالها و مهاجرتها از بين می‏رود و شكل‏ ديگر پيدا می‏كند ، اما عامل منطقه‏ای و جغرافيايی از يك ثبات نسبی‏ برخوردار است . عاطفه و مهربانی ، خونگرمی ، مهمان نوازی ، تيزهوشی و سرعت انتقال ، آبروداری و صورت را با سيلی سرخ نگهداشتن از خصايصی است‏ كه ايرانيان در همه دوره‏ها بدانها ستوده شده‏اند . پاورقی : ( 1 ) همان مدرك ، صفحه . 354