جوشش و جنبش علمی مسلمين در نقطه معين و از موضوع معين و به وسيله‏ شخص معين آغاز شد . اكنون ببينيم در چه نقطه و مكانی اين كار آغاز گشت‏ ؟ و نخستين حوزه علمی مسلمين در كجا تشكيل شد ؟ جوشش و جنبش علمی مسلمين از مدينه آغاز شد . اولين كتابی كه انديشه‏ مسلمين را به خود جلب كرد و مسلمين در پی درس و تحصيل آن بودند قرآن و پس از قرآن احاديث بود . اين بود كه اولين حوزه علمی در مدينه تأسيس‏ شد . برای اولين بار عرب حجاز در مدينه با مسئله استادی و شاگردی و نشستن در حلقه درس و حفظ و ضبط آنچه از استاد می‏شنود آشنا شد . مسلمين‏ با حرص و ولع فراوانی آيات قرآن را كه تدريجا نازل می‏گشت فرا می‏گرفتند و به حافظه می‏سپردند و آنچه را كه نمی‏دانستند از افرادی كه رسول خدا آنها را مامور كتابت آيات قرآن كرده بود و به كتاب وحی معروف بودند می‏پرسيدند . بعلاوه بنا به توصيه‏های مكرر رسول خدا سخنان آنحضرت را كه به‏ سنت رسول معروف بود از يكديگر فرا می‏گرفتند در مسجد پيغمبر رسما حلقه‏های درس تشكيل می‏شد و در آن حلقه به بحث و گفتگو درباره مسائل‏ اسلامی و تعليم و تعلم پرداخته می‏شد . روزی رسول خدا وارد مسجد شد و ديد دو حلقه در مسجد تشكيل شده است ، در يكی از آنها افراد به ذكر و عبادت‏ مشغولند و در يكی ديگر به تعليم و تعلم . پس از آنكه هر دو را از نظر گذراند فرمود " « كلاهما علی خير و لكن بالتعليم ارسلت » " يعنی هر دو جمعيت كار نيك می‏كنند اما من برای تعليم فرستاده شده‏ام . رسول خدا آنگاه رفت و در حلقه‏ای كه آنجا تعليم و تعليم بود نشست ( 1 ) . بعد از مدينه ، عراق محيط جنب و جوش علمی گشت . در عراق ابتدا دو شهر بصره و كوفه مركز علم بودند . اما پس از بنای بغداد ، آن شهر مركز علمی شد و در آن شهر بود كه علوم ملتهای ديگر به جهان اسلام منتقل گشت‏ بعدها ری پاورقی : ( 1 ) منية المريد شهيد ثانی ، صفحه . 5