استاد و شاگردی در همه اين مدت هرگز قطع نشده است . اگر فی‏المثل از استاد بزرگوار خود مرحوم آيةالله بروجردی شروع كنيم می‏توانيم سلسله‏ اساتيد فقهی ايشانرا تا عصر ائمه اطهار به طور مسلسل بيان نمائيم . چنين‏ حيات متسلسل و متداوم يازده قرن و نيمی ظاهرا در هيچ تمدن و فرهنگ غير از تمدن و فرهنگ اسلامی وجود ندارد . استمرار فرهنگی به معنی واقعی ، كه‏ يك روح و يك حيات ، بدون هيچ وقفه و انقطاع ، طبقات منظم و مرتب و متوالی را در قرونی اين چنين درازمدت به يكديگر پيوند دهد و يك روح بر همه حاكم باشد جز در تمدن و فرهنگ اسلامی نتوان يافت . در تمدن و فرهنگهای ديگر ما به سوابق طولانی‏تری احيانا برمی‏خو ريم ولی با وقفه‏ها و بريدگيها و انقطاعها . همچنانكه قبلا نيز يادآوری ، كرديم ، اينكه قرن سوم را كه مقارن با غيبت صغرا است مبدأ قرار داديم نه بدان جهت است كه حيات فقه شيعه از قرن سوم آغاز می‏شود ، بلكه بدان جهت است كه قبل از آن عصر ، عصر حضور ائمه اطهار است و فقهاء شيعه تحت‏الشعاع ائمه‏اند و استقلالی ندارند والا آغاز اجتهاد و فقاهت در ميان شيعه و آغاز تأليف كتاب فقهی به عهد صحابه می‏رسد . چنانكه گفتيم اولين كتاب را علی بن ابی‏رافع ( برادر عبيدالله بن ابی رافع كاتب و خزانه‏دار اميرالمؤ منين علی عليه‏السلام در زمان خلافت آن حضرت ) نوشته است . ب - برخلاف تصور بعضی‏ها ، معارف شيعه و از آن جمله فقه شيعه ، تنها به وسيله فقهاء ايرانی تدوين و تنظيم نشده است . ايرانی و غيرايرانی در آن سهيم بوده‏اند تا قبل از قرن دهم هجری و ظهور صفويه ، غلبه با عناصر غير ايرانی است و تنها از اواسط دوره صفويه است كه غلبه با ايرانيان‏ می‏گردد . ج - مركز فقه و فقاهت نيز قبل از صفويه ايران نبوده است . در ابتدا بغداد مركز فقه بود ، سپس نجف وسيله شيخ طوسی مركز شد ، طولی نكشيد كه‏ جبل عامل ( از نواحی جنوبی لبنان فعلی ) ، و پس از آن و قسمتی مقارن با آن حله ،