زردشتيان از نظر توجيه جهان ، ثنوی بوده يا نبوده‏اند ، از نظر پرستش چه‏ وضعی داشته‏اند ؟ فرضا از نظر توجيه جهان و هستی يعنی از نظر توحيد در ذات و در خالقيت موحد بوده‏اند آيا از نظر عمل ، يعنی از نظر عكس العمل‏ پرستشی بشر در مقابل پديد آورنده هستی ، روشی توحيد آميز داشته‏اند يا شرك آميز ؟ توحيد ذاتی و توحيد در خالقيت مستلزم توحيد در عبادت نيست ، اعراب‏ جاهليت از آن نظر غالبا موحد بودند « و لئن سئلتهم من خلق السموات و الارض ليقولن الله »( 1 ) اگر از آنها پرسيده شود آفريننده آسمانها و زمين كيست خواهند گفت : خدا . آنها بتها را خالق و آفريننده نمی‏دانستند بلكه معبود می‏دانستند . غالب بت پرستان جهان چنين بوده‏اند . عليهذا فرضا آيين زردشتی را از نظر توحيد ذاتی و افعالی ، آيينی توحيدی بدانيم‏ كافی نيست كه از نظر عبادت و پرستش نيز توحيدی بدانيم . عبادت زردشتيان از قديم الايام در آتشكده و در پيشگاه آتش بوده است . ماهيت اين عمل چيست ؟ آيا اينها واقعا اهورامزدا را در حضور آتش‏ می‏پرستند ، يا خود آتش را ؟ همچنانكه عرب جاهليت در عين اينكه می‏گفت‏ « هؤلاء شفعاؤنا عند الله »( 2 ) اينها شفيعان و وسائط ما در نزد خدا هستند ، اقرار داشت كه آنها را می‏پرستند : " « ما نعبدهم الا ليقربونا الی الله زلفی »" ( 3 ) ما اينها را نمی‏پرستيم جز برای اينكه ما را به‏ خداوند متعال نزديك كنند . آقای دكتر معين می‏گويد : . . . زرتشتيان را نظر به همين تقديس آتش ، ايرانيان مسلمان آتش‏ پرست و آذرپرست خوانده‏اند ، در صورتی كه آتش به منزله خدای ويژه يا رب النوع مستقل نبوده است ، چنانكه در ميان آريائيان پيش از ظهور زردشت بوده ، بلكه همان گونه كه كعبه مورد ستايش مسلمانان پاورقی : ( 1 ) سوره لقمان ، آيه . 25 ( 2 ) سوره يونس ، آيه . 18 ( 3 ) سوره زمر ، آيه . 3