را در ايران تشكيل می‏داده است و اگر چه پس از اسلام بيشتر به سوی اقليت‏ گراييد ولی به هر حال كسانی كه در ايران از مسيحيت به اسلام گرويده‏اند آنقدرها زياد نيستند ، اكثريت ايرانيان را زردشتيان تشكيل می‏داده‏اند مانويان و مزدكيان نيز از اين نظر عقائدی شبيه زردشتيان داشته‏اند ، لهذا ما بحث خود را به اصول عقايد زردشتيان و تا اندازه‏ای مانويان و مزدكيان‏ و به عبارت ديگر به عقايد آريايی و تحولات آن اختصاص می‏دهيم . آيا زردشتيان مقارن ظهور اسلام و مانويان و مزدكيان درباره مبدا هستی و پرستش آن چه عقيده‏ای داشته‏اند ؟ آيا خداشناس و موحد و يگانه پرست‏ بوده‏اند يا خدا نشناس و ثنوی و دوگانه پرست ؟ بدون شك زردشتيان مقارن ظهور اسلام و همچنين مانويان و مزدكيان ثنوی‏ بوده‏اند و اين ثنويت را در دوره‏های بعد از طلوع اسلام نيز حفظ كردند و در دوره اسلام با علمای مسلمين در اين زمينه مباحثه می‏كردند و از آن دفاع‏ می‏نمودند و تنها در نيم قرن اخير است كه زردشتيان دعوی توحيد دارند و گذشته خود را يكباره انكار می‏كنند . البته از نظر ما جای خوشوقتی است كه زردشتيان خرافات ثنوی را يكباره‏ كنار بگذارند و خدای يكتا را بپرستند ، ولی لازمه خداپرستی التزام به‏ راستی و درستی و دور افكندن تعصبات است ، عليهذا شايسته نيست مردمی كه‏ دعوی خداپرستی دارند تاريخ گذشته خود را بر خلاف آنچه بوده است جلوه‏ دهند . اشتباه نشود ، ما مدعی نيستيم كه دين زردشت حتما از اصل ، يك دين‏ ثنوی بوده است و بنابراين زردشت كه قطعا مدعی پيامبری است كاذب بوده‏ است ، خير ما چنين ادعايی نداريم . مسلمانان از صدر اول غالبا با زردشتيان به روش " اهل كتاب " عمل كرده‏اند . يعنی مدعی بوده‏اند كه‏ اين آيين در اصل و ريشه يك دين توحيدی و آسمانی بوده است و در ادوار بعد ، همچنانكه مسيحيت منحرف شد و به تثليث گراييد آيين زردشتی به‏ ثنويت گراييد ، به همين جهت شخص زردشت نزد ما محترم است آنچه‏