فرستاده برگشت و شد با درم
دل كفشگر زان درم پر زغم
( 1 ) كريستن سن می‏گويد : به طور كلی بالا رفتن از طبقه‏ای به طبقه ديگر مجاز نبود ، ولی گاهی‏ استثناء واقع می‏شد ، و آن وقتی بود كه يكی از آحاد رعيت ، اهليت و هنر خاصی نشان می‏داد ، در اين صورت بنابر نامه " تنسر " آن را ( بايد ) بر شهنشاه عرضه كنند ، بعد تجربت موبدان و هرابذه و طول مشاهدات ، تا اگر مستحق بدانند به غير طائفه الحاق فرمايند . . . مردمان شهری نسبه وضع‏ خوبی داشتند ، آنان هم مانند روستائيان ماليات سرشماری می‏پرداختند ولی‏ گويا از خدمات نظامی معاف بودند و به وسيله صناعت و تجارت صاحب مال‏ و جاه می‏شدند . اما احوال رعايا به مراتب از آنان بدتر بود ، مادام‏ العمر مجبور بودند در همان قريه ساكن باشند و بيگاری انجام دهند و در پياده نظام خدمت كنند به قول آميانوس مارسلينوس : " گروه گروه " از اين روستائيان پياده از پی سپاه می‏رفتند گويی ابدالدهر محكوم به عبوديت‏ هستند ، به هيچ وجه مزدی و پاداشی به آنان نمی‏دادند " . . . در باب‏ احوال رعايايی كه در زير اطاعت اشراف و ملاك بوده‏اند اطلاع بيشتری‏ نداريم . اميانوس گويد : " اشراف مزبور خود را صاحب اختيار جان غلامان‏ و رعايا می‏دانستند " . وضع رعايا در برابر اشراف و ملاك به هيچ وجه با احوال غلامان تفاوتی نداشت . . . با وجود اين نظر به اهميت فوق العاده‏ای‏ كه زراعت در دين زردشت داشته ، چنانكه كتابهای مقدس در ستايش اين كار مبالغه كرده‏اند ، مسلم است كه حقوق قانونی زارعين از روی كمال دقت معين‏ بوده است ، چند نسك پاورقی : ( 1 ) شاهنامه فردوسی ، چاپ سازمان كتابهای جيبی ، جلد ششم ، صفحات‏ 258 - 260