هندی ، مصری ، الجزائری ، تونسی ، مراكشی ، سوری ، و حتی اروپايی ، اسپانيايی شركت داشت و اين حركت از دورترين نقاط مشرق اسلامی تا دورترين نقاط مغرب اسلامی و همچنين از شمال تا جنوب اسلامی به هم پيوسته‏ بود در اين حركت فی‏المثل هم سيبويه و ابن‏سينای ايرانی شركت داشت و هم‏ ابن مالك و ابن رشد اندلسی . محرك اين واحد عظيم چه بود ؟ در اينجا چند نوع فرضيه می‏توان ابراز داشت . 1 - يك روح ملی عربی در همه اين ملتها پيدا شده بود و همه اين ملتها تحت نام و عنوان " عربيت " يك حركت هماهنگ به وجود آورده بودند . قطعا چنين نيست ، هر چند بعضی از اعراب معاصر می‏خواهند تاريخ را به‏ اين صورت تحريف كنند . برخی اروپائيان ، تمدن اسلامی را تحت عنوان تمدن عربی ياد می‏كنند تا از يك طرف بر غرور اعراب بيفزايند كه بيش از پيش بر مليت عربی خود تكيه كنند و خود را از جهان اسلام جدا سازند ، و از طرف ديگر ساير ملل‏ مسلمان را از اعرابی كه چنين دروغی را باور می‏دارند رنجيده خاطر سازند . 2 - اينكه ملتهای اسلامی هر كدام تحت تأثير مليت و قوميت خاص خويش‏ فعاليت می‏كردند ، انگيزه هر ملتی احساسات خاص ملی خود آنها بود . بطلان اين نظر روشن است و نيازی به توضيح ندارد . ما در بخش اول اين‏ كتاب در اين باره به قدر كافی بحث كرديم . ملتهای اسلامی روی مليتهای‏ خود پل زده بودند و به همين دليل يك مسلمان هندی يا ايرانی با يك‏ مسلمان افريقايی يا اسپانيايی احساس اخوت و برادری می‏كرد . 3 - اينكه اين ملتها روی خاصيت جهانوطنی علم از يك طرف ، و تعليمات‏ جهانی و انسانی و مافوق ملی و نژادی اسلام از طرف ديگر ، در داخل مرزهای‏ عقيدتی و فكری زندگی می‏كردند محركات و انگيزه‏های آنها از اسلام سرچشمه‏ می‏گرفت و بس .