مستقيم ، مخصوصا افكار طبقه دانشمند و فيلسوف را جذب كند نمی‏تواند پايداری كند ، بعلاوه كيش مانی مبتنی بر نوعی زهد و رياضت است كه طبعا غير عملی است ، مخصوصا عقائد او درباره پليدی تناسل و تقديس تجرد عامل‏ عمده‏ای برای روگرداندن از اوست ، خصوصا آنگاه كه با مكتبی مواجه می‏شود كه در عين معنويت وافر ، از اين نوع زهد و رياضتها بيزار است ازدواج را مقدس و توالد و تناسل را " سنت " می‏شمارد . اگر مسلمين ، مانويه را مانند زردشتيان و يهوديان و مسيحيان از اهل‏ كتاب می‏شمردند و ريشه آسمانی برای مانويت قائل می‏شدند ، ممكن بود مانويان نيز كه مقارن ظهور اسلام در قلمرو اسلام زياد بودند ، مانند زردشتيان و يهوديان و مسيحيان به صورت يك اقليت مذهبی به حيات خود ادامه دهند . اما زندقه شمردن مانويت از طرف مسلمين امكان ادامه حيات‏ را برای آنها ولو به صورت يك اقليت مذهبی از ميان برد . آيين مزدكی مذهب ديگری كه در اواخر عهد ساسانيان طلوع كرد و پيروان زيادی پيدا كرد ، مزدكی بوده . مذهب مزدك را اشتقاقی از مانويت دانسته‏اند . مزدك‏ در عهد قباد پدر انوشيروان مدعی نوعی رهبری مذهبی شد و قباد در ابتدا از روی عقيده و علاقه يا بعنوان يك نقشه سياسی برای كوباندن طبقه اشراف و روحانيون زردشتی به او گرويد و كار مزدك سخت بالا گرفت ، ولی به فاصله‏ اندكی در همان زمان قباديه دستياری فرزندش انوشيروان و يا در زمان‏ سلطنت خود انوشيروان مزدكيان قتل عام شدند و از آن پس به صورت يك‏ فرقه سری در آمدند . مزدكيان در دوره اسلام نيز لااقل تا دو سه قرن وجود داشته‏اند . در دوره‏ اسلام ، نهضتهای ايرانی ضد خلافت و احيانا ضد اسلامی را غالبا مزدكيان‏ رهبری می‏كرده‏اند به همين جهت زردشتيان با آنها همراهی نكرده ، با مسلمين‏ عليه آنها همكاری می‏كردند .