ايرانيان تشكيل داده و ميدهند . در عين حال در همين دوره‏های اخير برخی‏ فقهای شيعه از ميان عرب برخاسته‏اند كه فوق‏العاده مقام شامخی دارند از قبيل شيخ جعفر كاشف الغطاء و شيخ محمدحسن صاحب جواهر الكلام ( 1 ) رضوان‏ الله عليهم اجمعين . بی‏مناسبت نيست تاريخچه مختصری از فقه و فقهاء شيعه از زمان غيبت‏ صغرا تا عصر حاضر ذكر كنيم تا ضمن اينكه سهم ايرانيان در فقه شيعه روشن‏ می‏شود ، تسلسل و تداوم اين رشته فرهنگی اسلامی در طول تقريبا هزار و صد سال كه بدون وقفه ادامه يافته است نيز روشن شود . علم فقه ، يعنی فقه مدون كه در آن كتاب تدوين و تأليف شده است و آن‏ كتب هم اكنون نيز موجود است ، سابقه هزار و صد ساله دارد . يعنی از 11 قرن پيش تاكنون بدون وقفه حوزه‏های تدريسی فقهی برقرار بوده است ، استادان شاگردانی تربيت كرده‏اند و آن شاگردان به نوبه خود شاگردان ديگری‏ تربيت كرده‏اند تا عصر حاضر . و اين رابطه استاد و شاگردی قطع نشده است‏ . البته علوم ديگر مانند فلسفه ، منطق ، رياضيات ، طب سابقه بيشتری‏ دارند و كتابهائی از زمانهای دورتر در اين علوم در دست است ، ولی در هيچيك از آن علوم شايد نتوان اين چنين حيات متسلسل و متداومی كه بدون‏ وقفه ولاينقطع رابطه استاد و شاگردی در آن محفوظ باشد نشان داد ، فرضا هم‏ در علم ديگری وجود داشته باشد منحصر به جهان اسلام است ، يعنی تنها در جهان اسلام است كه علوم سابقه حياتی متسلسل و منظم هزار ساله و بيشتر دارند كه وقفه‏ای در بين حاصل نشده است . ما بعدا راجع به تسلسل و تداوم‏ فلسفه و عرفان هم بحث خواهيم كرد . خوشبختانه يكی از مسائلی كه مورد توجه علمای مسلمين بوده است اينست‏ كه پاورقی : ( 1 ) هر چند بعضی مدعی هستند ( مكارم الاثار جلد 5 ) كه ايشان اصفهانی‏ الاصل می‏باشند .