بحث درباره تكليف فعلی ملتها نيست ، هدف كشف عوامل و عناصری است‏ كه وجدان ملی را می‏سازد و روابط و عواطفی بين دسته ای از مردم برقرار می‏كند تا يك ملت به وجود آيد . ديديم كه عوامل متعارف زبان و فرهنگ و سوابق تاريخی و نژادی ، گرچه‏ در مبادی تكوين يك ملت مؤثرند ، ولی نقش اساسی و هميشگی ندارند . بدين‏ جهت است كه می گوييم نقش اين عوامل اصالت ندارد ، نه جوهر بلكه‏ اعراضند . زيرا مردمی كه يكزمان برای استقلال و حيثيت مبارزه می‏كردند ، پس از وصول به منظور ، به حسب انتظارات و داعيه هايی كه در سر دارند ، با منافع و مطامع مورد نظرشان ، باز به دسته های حاكم و محكوم و بهره ور و محروم تقسيم می‏شوند و مبارزه ملی به صورت مبارزه داخلی و طبقاتی در می‏آيد . جدايی و مبارزه ای كه بين مردمی با يك فرهنگ و زبان و نژاد در می‏گيرد ، همان مردم و افرادی كه قبلا وجدان جمعی در آنان به وجود آمده بود ، ولی اكنون كه روابط عوض شده است ، وجدان جمعی هم می‏ميرد و محو می‏شود . پس به هر حال ، مايه و پايه تكوين يك واحد ملی يا يك ملت و ارتباط و پيوندی كه بين عواطف و دلهای افراد برقرار می‏شود ، و در نتيجه آرمان و ايده‏آلهای مشتركی به وجود می‏آورد چيست ؟ ما می‏بينيم در آن زمان كه مردم الجزاير با استعمار فرانسه جنگ‏ آزاديبخش خود را شروع كرده بودند ، يا اكنون كه مردم فلسطين برای احياء و احقاق حقوق و هستی انسانی خود مبارزه می‏كنند ، يا ويتناميها و . . . عناصر متعارف مليت از قبيل زبان مشترك و عناصر تاريخی و اقليمی و اقتصادی در نزديكی و تفاهم افرادشان مؤثر است ولی در عين حال می‏بينيم در اقصا نقاط عالم هم مردمی ديگر به همان اندازه يك الجزايری يا ويتنامی يا فلسطينی ، دلشان برای پيروزی آنان می‏تپد . نوعی وحدت و پيوند قلبی و آرمان همه اين مردم مختلف را به يكديگر پيوند می‏دهد ، وحدتی كه گاه دسته‏ ای از افراد را وادار می‏سازد زن و فرزند و محيط و مملكت خود را فراموش‏ كرده با طی هزاران فرسنگ راه به جمع آنان بپيوندند و حتی در آنجا شهيد شوند . در حالی كه نه زبان مشتركی دارند و نه فرهنگ و تمدن و سابقه‏ تاريخی واحدی . شما اگر به سرگذشت اين نهضتها رسيدگی كنيد چه بسا اشخاص‏ " بيگانه‏ای " را از مليتهای ديگر در آنها می‏يابيد كه قهرمانيهايی هم‏ كرده‏اند تا پس از