آنچه تامل را برمی‏انگيزد اين است كه اولا ايرانيان اهل فن غنا و موسيقی‏ بودند و در آن كار سابقه زيادی داشتند و عادتا آنها می‏بايست از نظر شرعی‏ دنبال توجيه و تأويلی بروند و لااقل تسامح به خرج دهند ، ثانيا شيوع لهو و غنا در حجاز به وسيله ايرانيان صورت گرفت ، مغنيان معروف آن عصر بيشتر ايرانی بوده‏اند در عين حال در جو مذهبی آنروز ، ايرانيان بيش از ساير ملتها تورع و پرهيزگاری نشان داده‏اند . همچنانكه اشاره كرديم ، محل بحث جو و محيط مذهبی است ، اما محيطهای‏ غيرمذهبی مانند دربار هارون و دستگاه برامكه شكل ديگر بود . نشر و تبليغ اسلام مسئله انتشار اسلام در جهان و كيفيت و علل آن ، خود مسئله‏ای مهم و قابل‏ توجه است . بديهی است كه فطری و منطقی بودن اين دين و هماهنگی آن با نواميس زندگی عامل اساسی انتشار آن است . مبلغان مسيحی جنگهای صدر اسلام را دستاويز قرار داده ، عامل نشر و توسعه‏ اسلام را زور و جبر معرفی می‏كنند . اگر در جوهر يك دعوت دينی قدرت‏ اقناع وجدانها وجود نداشته باشد محال است كه زور و جبر بتواند در مردم‏ ايمان و علاقه و شور و احساسات به وجود آورد . آری در صدر اسلام جنگهايی‏ صورت گرفت و اسلام به حكم اينكه دينی است اجتماعی و تنها مسؤوليت‏ سعادت فردی بشر را بر عهده نگرفته است ، بلكه مسئوليت سعادت جمعی بشر را نيز تعهد كرده است ، بعلاوه تفكيك سعادت فردی از سعادت جمعی ، و اصل : " كار قيصر را به قيصر و كار خدا را به خدا وابگذار " را نادرست‏ می‏داند ، قانون جهاد را جزء دين قرار داد و عملی كرد ، اما بايد ديد هدف‏ اسلام از جهاد چيست و مسلمين صدر اول با چه طبقه‏ای جنگيدند ؟ آن جنگها قدرت را از چه طبقه‏ای گرفت ؟ و چه طبقه‏ای را آزاد كرد ؟ گذشته از همه اينها ، مجاهدين اسلام به چه مناطقی رفتند ؟ و چه مناطق‏