و يا در حال انحطاط و زوال ؟ قدر مسلم اين است كه اين دين داعيه جهانی داشته و مانی مدعی پيغمبری‏ بوده و خود را آخرين پيامبر و دين خود را كاملترين اديان می‏خوانده است ، مانويت مبلغين زبردستی در دوره‏های بعد داشته و توانسته است بر خلاف‏ زردشتی گری از مرزهای ايران بگذرد و مردم كشورهای زيادی را تحت نفوذ خود قرار دهد . مانويت عليرغم فشارها و تضييقاتی كه از ناحيه روحانيان زردشتی ديد تا ظهور اسلام باقی بود و مانويها بيش از زردشتيان در مقابل حملات مسلمين‏ مقاومت نشان می‏دادند و در دوره اسلامی نيز تا چند قرن وجود داشته‏اند و تدريجا منقرض شده‏اند . ظهور مانی در اوايل عهد ساسانی بوده است ، تولد مانی در بين النهرين‏ واقع شده ولی خود او ايرانی نژاد است . مانی ، زمان اردشير سر سلسله‏ ساسانيان را درك كرده است و ظاهرا ادعای پيغمبريش در زمان شاهپور اول‏ پسر اردشير بوده است ، و می‏گويند شاهپور تحت تاثير دعوت مانی قرار گرفت و لحظه‏ای مردد شد كه دين مانی را به جای دين زردشت دين رسمی كشور قرار دهد ، اما بعد از اين انديشه پشيمان شد ( 1 ) و گويند تا حدود قرن‏ هفتم هجری بقايايی از مانويان بوده‏اند . بنابراين از طلوع تا انقراض‏ مانويت در حدود هزار سال طول كشيده است . دين مانی در آغاز ، انتشار سريع و فوق العاده يافت ، آقای تقی زاده‏ می‏گويد : تاريخ مانويان و دعات آنها و پيروانشان تا طغيان مغول خود داستانی‏ دراز می‏شود و فصول نمايان آن انتشار سريع مانويت است در عالم بحدی كه‏ در حدود سنه 300 مسيحی يعنی قريب يكربع قرن بعد از وفات مانی ، دين وی‏ در سوريه و مصر و افريقای شمالی تا اسپانی و مملكت گال جلوتر رفته (2) . پاورقی : ( 1 ) تمدن ايرانی به قلم جمعی از خاورشناسان ، صفحه . 222 ( 2 ) مانی و دين او ، صفحه . 18