اينها كه برشمرديم طبقه اول و دوم متكلمين ايرانی اهل تسنن می‏باشند در طبقات و قرون بعد متكلمين سنی مذهب زيادی از ايران برخاسته‏اند و ما بطور اختصار نام عده‏ای را به ترتيب قرون ميبريم . از قبيل : ابن المنجم نديم الموفق والمكتفی بالله كه خود از نواده‏های يزدجرد ساسانی بوده است ، و ابوالقاسم كعبی بلخی ، و ابوعلی جبائی خوزستانی ، و پسرش ابوهاشم جبائی در قرن سوم . ابومنصور ماتريدی سمرقندی و ابن فورك اصفهانی نيشابوری و ابواسحاق‏ اسفرائنی در قرن چهارم . ابواسحاق شيرازی و امام الحرمين جوينی و امام محمد غزالی در قرن پنجم . فخرالدين رازی و ابوالفضل بن العراقی و محمد شهرستانی در قرن ششم و غير اينها . فلسفه و حكمت اما فلسفه : فلسفه بمفهوم متعارف ، اولين بار از ترجمه كتب ديگران‏ يعنی يونانيان و احيانا هنديان آغاز گشت ، و اين كار در قرن دوم هجری‏ شروع شد راجع باينكه ترجمه و نقل علوم بيگانه اعم از طب و رياضی و فلسفه‏ و غيره از كی آغاز شد ؟ سخنان زيادی هست . برخی مدعی هستند كه اولين‏بار اين كار بوسيله خالدبن يزيدبن معاويه در قرن اول شروع شد . گويند خالد اول كسی بود كه عده‏ای از علماء اسكندريه را كه زبان يونانی‏ ميدانستند استخدام كرد و آنها برخی از كتب طبيعی مربوط به فن كيميا را از يونانی و قبطی به عربی برگرداندند ( 1 ) . ترجمه كتب فلسفه قطعا در زمان بنی‏عباس شروع شده است ، مانند ترجمه‏ بسياری از علوم و فنون ديگر و بسياری از آداب و اخلاق . پاورقی : ( 1 ) الفهرست ، صفحه . 352