معروف بوده است . جامی او را رئيس صوفيان خوانده است . هم اول كسی‏ است كه رمز به كاربرد و مسائل عرفانی را با اصطلاحات رمزی بيان كرد كه‏ فقط كسانی كه واردند بفهمند و ناواردها چيزی نفهمند . اين روش تدريجا معمول شد ، معانی به صورت غزل و با تعبيرات سمبوليك بيان شد . برخی‏ معتقدند كه بسياری از تعليمات فلسفه نو افلاطونی وسيله ذوالنون وارد عرفان و تصوف شد ( 1 ) . ذوالنون در فاصله سالهای 250 240 درگذشته است‏ . ز - سهل بن عبدالله تستری ، از اكابر عرفا و صوفيه و اصلا اهل شوشتر است ، فرقه‏ای از عرفا كه اصل را بر مجاهده نفس می‏دانند به نام او ( سهليه ) خوانده می‏شوند در مكه معظمه با ذوالنون مصری ملاقات داشته است . وی در سال 283 يا 293 درگذشته است ( 2 ) . ح - حسين بن منصور حلاج ، اصلا اهل بيضاء از توابع شيراز است ولی در عراق رشد و نما يافته است . حلاج از جنجاليترين عرفای دوره اسلامی است . شطحيات فراوان گفته است ، به كفر و ارتداد و ادعای خدائی متهم شد ، فقها تكفيرش كردند و در زمان مقتدر عباسی به دار آويخته شد . خود عرفا او را به افشای اسرار متهم می‏كنند . حافظ می‏گويد :
گفت آن يار كز و گشت سردار بلند
جرمش آن بود كه اسرار هويدا می‏كرد
بعضی او را مردی شعبده‏باز می‏دانند ، خود عرفا او را تبرئه می‏كنند و می‏گويند سخنان او و بايزيد كه بوی كفر می‏دهد در حال سكر و بی‏خودی بوده‏ است . عرفا از او به عنوان ( شهيد ) ياد می‏كنند حلاج در سال 306 يا 309 به دار آويخته شد ( 3 ) . پاورقی : ( 1 ) تاريخ تصوف در اسلام صفحه . 55 ( 2 ) طبقات الصوفيه ابوعبدالرحمن سلمی صفحه . 206 ( 3 ) در مقدمه چاپ هشتم " علل گرايش به ماديگری " بحث نسبتا مبسوطی درباره حلاج كرده‏ايم و نظريه بعضی از ماترياليستهای معاصر را كه‏ كوشيده‏اند او را ( ماترياليست ) معرفی كنند رد كرده‏ايم .