است . و چنانكه می‏دانيم تا كمتر از نيم قرن پيش زردشتيان ايران و هندوستان مردگان خويش را دفن نمی‏كردند ، آنها را در بالای برجی ( برج‏ خاموشان ) می‏گذاشتند كه طيور آنها را بخورند . از نيم قرن پيش به اين‏ طرف در اثر ممانعت دولتهای هند و ايران به لحاظ حفظ الصحه عمومی و در اثر بيداری و روشنفكر شدن خود زردشتيان تدريجا اين كار غدغن شد . شنيده‏ام‏ هنوز در يزد آن برجهای مخصوص كه مرده‏ها را بر روی آنها می‏نهاده‏اند موجود است . آقای دكتر معين در اين زمينه می‏گويد : در آيين مزدايی بسياری از معتقدات دين بودايی هندی منعكس است ، عامل‏ اساسی در اينجا آتش است ، آتش در محراب زبانه می‏كشد و با هدايای‏ دائمی از خاموشی آن جلوگيری می‏شود . . . با اين حال شيوه ستايش در دين‏ ايرانی بيشتر آشكار است و درست به همين دليل از سوزاندن و دفن مردگان‏ خودداری می‏شود ، زيرا عقيده بر آن است كه نعش مردگان آتش و زمين را كه‏ پاكيزه‏اند ملوث خواهد ساخت از اين رو نعش مردگان را به دشتها برده و طی تشريفات خاصی در هوای آزاد قرار می‏دهند " ( 1 ) . معلوم می‏شود در آيين مزدايی به پاك و طاهر بودن آب و خاك و آتش‏ توجه شده است و اما به پاك كنندگی و مطهر بودن اين عناصر توجه نشده‏ است . كريستن سن می‏گويد : آگاتياس صريحا می‏گويد كه به دخمه نهادن مردگان از عادات ايرانيان عهد ساسانی بود ، هيون تسانگ ، زوار بودايی چينی فقط اجمالا تذكر می‏دهد كه‏ ايرانيان غالبا اجساد مردگان خود را رها می‏كردند ( بيل ، 2 ، ص 278 ) اينوسترانتزف رساله‏ای در باب رفتار ايرانيان قديم با مردگان پاورقی : ( 1 ) مزديسنا و ادب پارسی ، صفحه 53 - . 54