نمی‏داشتند كافی بود كه آنها هم مانند اعراب بر مليت و قوميت خويش و تاريخ خويش تكيه كنند و در اين جهت مسلما گوی سبقت را می‏ربودند ، زيرا افتخارات نژادی ايرانيان بسی بيشتر از اعراب بود . اما اين كار را نكردند و از عرب به اسلام پناه بردند نه به چيز ديگر . البته نهضت شعوبيگری تدريجا يك مسير انحرافی پيدا كرد . در مسيری‏ افتاد كه نهضت قوميت عربی افتاده بود ، يعنی در مسير تفاخرات قومی و نژادی و نفوق نژاد ايرانی بر ساير نژادها خصوصا بر نژاد عرب افتاد و احيانا از حدود نژادپرستی تجاوز كرد و تا زندقه كشيده شد . ولی همين كه شعوبيگری به اين مرحله رسيد ، توده مردم ايران و علمای‏ باتقوای ايرانی شعوبيگری را سخت محكوم كردند و از آن تبری جستند ، يعنی‏ بار ديگر با يك عكس‏العمل اسلامی از طرف ايرانيان در مقابل يك انحراف‏ كه از ميان خودشان برخاسته و رشد كرده بود مواجه می‏شويم . علت شكست‏ شعوبيگری هم همين بود . اگر ايرانيان مسير اولی را حفظ می‏كردند ، خدمت‏ بزرگی به جهان اسلام عموما ، و خودشان خصوصا می‏كردند . برخی از ايرانيان آنچنان از اين نوع شعوبيگری ناراحت و متأسف بودند و آن را خطری برای اسلام تلقی می‏كردند كه علی‏رغم نژاد و قوميت خودشان له‏ اعراب تعصب می‏ورزيدند . و اين يكی از شگفتيهای تاريخ و از نشانه‏های‏ نفوذ عميق اسلام در روح ايرانی است . زمخشری صاحب كتاب كشاف از اكابر علمای ايران و از نوابغ روزگار است‏ ، وی اصلا اهل خوارزم خراسان است و به مناسبت اينكه عمر خويش را در مجاورت بيت‏الله گذراند و مجاور كعبه بود لقب " جارالله " يافت ، اين مرد مقدمه كتاب " المفصل " خويش را كه در نحو و صرف است چنين‏ آغاز می‏كند : " الله احمدعلی ان جعلنی من علماء العربية وجبلنی علی الغضب للعرب و العصبية ، وابی لی ان اتفرد عن صميم انصارهم وامتاز