پذيرش ملی داشته است يا خير ؟ به عبارت ديگر آيا پيشرفت اسلام در ايران به خاطر محتوای عالی و انسانی و جهانی آن بوده است و ايرانيان‏ آنرا انتخاب كرده‏اند ، يا همان طور كه برخی اظهار می‏دارند آيين مزبور را بر خلاف تمايلات مردم ايران به آنان تحميل كرده‏اند ؟ . البته منظور ما اين نيست كه تنها عامل گرايش مردم غير عرب را جهانی‏ و عمومی بودن تعليمات اسلامی و به عبارت ديگر اصل مساوات اسلامی معرفی‏ كنيم ، عامل گرايش ملتها به اسلام يك سلسله مزاياست كه بعضی فكری و اعتقادی و بعضی اخلاقی و اجتماعی و سياسی است . تعليمات اسلامی از طرفی‏ معقول و خردپسند است و از طرف ديگر فطری و مفهوم . تعليمات اسلامی يك‏ نيروی كشش و جاذبه خاصی دارد كه به موجب همان جاذبه ملل مختلف را تحت‏ نفوذ قرار داده است . مقياسهای كلی و عمومی و جهانی اسلام يكی از مزايا و يكی از جنبه هايی است كه به اين دين نيرو و جاذبه داده است ، ما فعلا درباره ساير مزايای اسلام بحثی نمی كنيم . در اينجا به مناسبت بحث " مليت " اين عامل را مورد نظر قرار می‏دهيم . در حدود چهارده قرن است كه ايرانيان مذاهب سابق خود را كنار گذاشته و آيين مسلمانی را پذيرفته‏اند در خلال اين قرون صدها ميليون ايرانی با مذهب‏ اسلامی زاده شدند و پس از گذراندن دوران زندگی با همين آيين جان به جان‏ آفرين تسليم كردند . در ميان كشورهای اسلامی شايد جز كشور عربستان سعودی كشوری نداشته باشيم‏ كه به اندازه ايران اكثريت مردم آن مسلمان باشند ، حتی كشور مصر كه خود را عاصمه اسلام می‏داند به قدر مملكت ايران ( البته با حفظ نسبت ) مسلمان‏ ندارد ، با اينحال خوب است روشن بشود كه آيا اسلام ايرانيان در طول‏ چهارده قرن اجباری بوده يا آنها آن را از روی صميم قلب پذيرفته اند ؟ . خوشبختانه تاريخ ايران و اسلام با آنهمه دسايسی كه استعمارگران می‏خواهند به