مسلط غرب آمده است . او در اين مرحله تنها " ترجمه‏ای می‏انديشد و ترجمه‏ ای عمل می‏كند " . اعتماد به معلومات و محفوظات و غروری كه عادش ، به سبب جهل و عقب‏ ماندگی نوعی توده مردم ، روشنفكران اينگونه سرزمينها دارند ، مانع نقادی‏ دقيق و تحليل حوادث و واقعيات است . " سالها و قرنها حوادث دردناك‏ لازم است تا اين گونه روشنفكران از خواب خرگوشی بيدار شوند " و حقيقت‏ و ارزش عقايد آنها بر مردم فريفته شده روشن گردد . از اين گذشته ، اين چنين روشنفكران ، تنها در مراحل اوليه حركت فكری و عملی خود است كه بيدار كردن وجدان ملی را وجهه همت خود قرار می‏دهند . در اندك زمانی ، به دليل ماهيت روحيات و افكاری كه دارند ، الگوهايی‏ از ظواهر تمدن و طرز زندگی غربی برای خود می‏سازند كه به زودی آنان را به‏ سوی زندگانی راحت و مرفه اروپايی می‏كشاند و اين كشش هم در ذات خود مستلزم سكوت و احيانا سازش با عوامل ظلم و فساد زمانه شده ، حل شدن در دستگاه استعماری و خدمتگزاری آن را ايجاب می‏كند . مرحله دوم ، در تحليل قانون آن زمانی است كه روشنفكر جامعه عقب مانده‏ تصميم گرفته است با صميميت بيشتری به ملت خود بپردازد ، ولی چون‏ موجودی ملت را آميخته با بدبختی و پريشانی و جهل و عقب ماندگی می‏يابد ، به سوی روزگاری از تاريخ ملت خود می‏رود كه در آن جلال و شكوه و مجد و عظمتی يا حداقل زرق و برقی سراغ بگيرد . بدين جهت يكباره جامعه حاليه را با تمام دلبستگيهايش رها می‏كند و از فراز قرنها ، قرنهايی كه همراه با آدمهای خود ، زنجيروار سلسله علت و معلول روزگار فعلی را ساخته است‏ پرواز می‏كند و به هزاران سال قبل خيز بر می‏دارد . و اگر در تاريخ واقعی‏ ملت خود چنين روزگاری را نيابد به سوی افسانه های كهن رو می‏آورد ( 4 ) . ارزش كار و انديشه اين دسته از روشنفكران نيز همانقدر است كه در كتابها بماند و يا جماعتی معدود را برای مدتی محدود دلخوش و سرگرم نگاه‏ دارد و چون از دردهای موجود خلق خدا سرچشمه نگرفته پاورقی : 4 - نگاه كنيد به آثاری از قبيل : پروين دختر ساسان ، از اين اوستا ، دو قرن سكوت ، ماه نخشب ، مجموعه ايران باستان ، مجموعه ايران كوده .