متكلمين شيعه اعم از ايرانی و غير ايرانی بسيارند . متكلمين شيعه‏ ايرانی نيز فراوانند . ما به عنوان نمونه افراد بالا را از قرن دوم تا قرن‏ چهارم ياد كرديم در قرون متأخر اركان علم كلام اسلامی را متكلمين شيعه‏ تشكيل ميداده‏اند . پس از ظهور خواجه نصيرالدين طوسی حكيم و متكلم و رياضی‏دان و سياستمدار معروف جهان اسلام و نگارش يافتن كتاب تجريد ، كلام شيعه اهميت بيشتری‏ يافت بطوری كه از آن پس كتاب تجريد بيش از هر كتاب ديگر محور بحثهای‏ كلامی در شيعه و سنی قرار گرفت . اما متكلمين عامه : بسياری از متكلمان اهل تسنن و شايد بيشترشان‏ ايرانيند ، قديميترين متكلم آنها حسن بصری و سپس شاگردش و اصل بن عطاء غزال است كه هر دو از موالی ميباشند . حسن بصری در نيمه دوم قرن اول و نيمه اول قرن دوم ميزيسته است . وفاتش در سال 110 واقع شده است ( 1 ) و واصل كه شاگرد او است و از او انشعاب كرد و مستقل شد و راه جداگانه‏ای‏ گرفت و از آنجا مكتب معتزله پايه‏گذاری شد ، در سال 181 درگذشته است ( 2 ) . 3 - ابوالهذيل علاف ، اين مرد نيز از موالی است . او را پايه‏گذار كلام‏ عقلی ميشمارند ، فوق‏العاده زبردست بوده و با كتب فلسفی آشنائی داشته‏ است . نويسنده‏ای مجوسی بنام ميلاس داشت . اين نويسنده روزی عده‏ای از مجوسيان را با ابوالهذيل در يك مجلس جمع كرد و درباره توحيد و ثنويت‏ بحث كردند . ابوالهذيل آنها را محكوم كرد و ميلاس مسلمان شد . شبلی‏ نعمان ( 3 ) و ديگران نوشته‏اند كه چندين هزار نفر ايرانی مجوسی بدست‏ ابوالهذيل مسلمان شدند . پاورقی : ( 1 ) ريحانةالادب ، جلد 1 صفحه . 269 ( 2 ) ابن خلكان جلد 5 صفحه 60 درالفهرست می‏گويد وی در سال 131 درگذشته و ظاهرا اين صحيح است . ( 3 ) تاريخ علم كلام ، ترجمه فخر داعی صفحه . 29