را می‏كشند اسلام بود . به هر حال يكی از اديان آن روز ايران بودايی بوده است ولی بودايی ، مانند يهودی ، بر خلاف مسيحی و مانوی و مزدكی نقش فعالی از نظر سياسی‏ نداشته است و لهذا كمتر متعرض آنها شده‏اند . عقائد آريايی اجمالا از وضع مذهبی ايران آنروز آگاه شديم ، معلوم شد اديان و مذاهب‏ مختلفی در ايران وجود داشته است و در ايران از نظر معتقدات مذهبی اتحاد و اتفاق كلمه وجود نداشته است ، اگر چه دقيقا نمی‏توان حدس زد كه درصد هر يك از اين مذاهب چه بوده ، ولی قدر مسلم اين است كه با آنكه پيروان‏ ساير اديان و مذاهب نيز فراوان بوده‏اند اكثريت با زردشتيان بوده است‏ كه پيرو دين رسمی كشور بوده‏اند . از نظر ما كه می‏خواهيم بدانيم اسلام از نظر فكری و اعتقادی چه از ايران‏ گرفت و چه به ايران داد فرق نمی‏كند كه اتباع هر يك از آن مذاهب‏ گوناگون چه نسبتی با مجموع جمعيت مردم ايران از نظر عددی داشته‏اند ، آنچه لازم است بدانيم اين است كه اين مردم چگونه عقايد و افكاری درباره‏ جهان و خلقت و غيره داشته‏اند ؟ از معتقدات يهود ايران اطلاع درستی در دست نداريم . علی القاعده وضع‏ مشابهی با ساير يهوديان داشته تابع تورات و تلمود بوده‏اند . معتقدات‏ آنها هر چه بوده ، در اقليت ناچيزی به سر می‏برده‏اند و شانی از لحاظ مذهبی يا سياسی در جامعه ايرانی آنروز نداشته‏اند . ولی مسيحيت شانی عظيم‏ داشته است و چنانكه می‏دانيم يك آيين تثليثی بوده و الوهيت عيسی را تبليغ می‏كرده است ما نيازی نمی‏بينيم كه درباره تثليث مسيحی و اينكه‏ مسيحيت از توحيد بيگانه است در اينجا بحثی بكنيم زيرا اولا مطلب واضح‏ است و نيازی به بحث ندارد ، ثانيا مسيحيت به هر حال اقليتی