فقه و فقاهت از مهمترين فنون علمی اسلامی ، فن فقه است . فن فقه عبارت است از فن‏ استخراج و استنباط احكام از مدارك : كتاب ، سنت ، اجماع ، عقل . علم‏ فقه يك علم نظری است ، برخلاف حديث كه صرفا نقلی و حفظی است . مسلمين از قرن اول به " اجتهاد " پرداختند اجتهاد به مفهوم صحيح از لوازم دينی مانند اسلام است كه از طرفی دين همگانی است ، به قوم و نژاد و منطقه‏ای اختصاص ندارد ، و از طرف ديگر همه زمانی است و دين خاتم‏ است و در همه شرايط متغير روزگار كه لازمه تمدن بشری است حاكم است . برخی می‏پندارند كه اجتهاد در ميان اهل تسنن در قرن اول پيدا شد و در ميان شيعه در قرن سوم . علت تاخر شيعه را در فقه بی‏نيازی شيعه از اجتهاد به واسطه حضور ائمه اطهار ، معرفی می‏كنند . اما همچنانكه ما در مقاله‏های‏ " اجتهاد در اسلام " ( 1 ) و الهامی از شيخ الطائفه " ( 2 ) اثبات‏ كرده‏ايم اين نظر اشتباه است . فقه بمعنی فن استنباط و استخراج و تطبيق اصول و كليات بر جزئيات از صدر اول هم در ميان شيعه وجود داشته و هم در ميان اهل سنت ، با اختلافات‏ اساسی كه از نظر منابع فقه و اعتماد يا عدم اعتماد به رأی و قياس ميان‏ اين دو فرقه اسلامی وجود داشته است . اهل تسنن مدعی هستند اول فرد مسلمانی كه اجتهاد كرد ، معاذبن جبل از اصحاب رسول خدا است كه به امر آن حضرت سفری برای تبليغ اسلام به يمن رفت و داستانش معروف است . علامه فقيد ، سيد حسن صدر ، در كتاب تأسيس الشيعه می‏نويسد : " اولين كتاب فقهی شيعه در عصر اميرالمؤمنين علی عليه‏السلام وسيله‏ عبيدالله بن ابی رافع ، كه كاتب و خزانه‏دار آن حضرت بود تأليف شد " ما قبلا از عبيدالله و پدرش پاورقی : ( 1 ) نشريه سالانه مكتب تشيع ، شماره . 3 ( 2 ) كتاب هزاره شيخ طوسی جلد دوم و يادنامه شيخ طوسی جلد سوم .