زردشتی را چنين وانمود كرده‏اند كه همان شريعتی است كه در همه ازمنه سابق‏ برقرار بوده است ( 1 ) . ما بعدا خواهيم گفت كه خدمت اسلام به كيش زردشتی و مردم زردشتی كمتر از خدمتهای ديگر اين آئين نبوده است . اصلاحات اسلام در آيين زردشتی هر چند غير مستقيم صورت گرفت از اصلاحات زردشت در آيينهای باستانی موثرتر افتاد . ثنويت مانوی تا اينجا بحث در ثنويت زردشتی بود چنانكه قبلا گفتيم دو مذهب ديگر نيز در آن دوره بوده است كه آنها نيز ثنوی بوده‏اند : مذهب مانی و مذهب‏ مزدك . ثنويت مانی خيلی صريحتر است از ثنويت زردشتی ، ثنويت مزدكی‏ همان ثنويت مانوی است با اندكی اختلاف . شهرستانی در الملل و النحل‏ ثنويت را به مانی نسبت می‏دهد نه به زردشت و مفصل درباره آن بحث می‏كند ، محققان و مستشرقان در عصر اخير تحقيقات زيادی درباره مانی و دين او كرده اند . آقای تقی زاده يكی از محققان طراز اول در اين موضوع به شمار می‏رود . برای اينكه نمونه‏ای به دست داشته باشيم مختصری از بيانات وی را در اين باره نقل می‏كنيم ، می‏گويد : . . . دين مانی بر دو اصل يعنی خير و شر يا نور و ظلمت و سه دور يعنی‏ ماضی و حال و استقبال مبنی است . منشا كلی و اصلی وجود و در واقع خدای‏ بزرگ دوتاست ، كه يكی را نور و ديگری را ظلمت می‏ناميم . در منابع‏ ايرانی اين دو اصل را " دو بن " ناميده‏اند در بدو امر يعنی در ازل و قبل از حدوث خلقت و دنيا اين دو اصل جدا و مستقل و منفك از هم بودند كه آن دو را مانويان ماضی می‏نامند ، قلمرو نور در بالا و منبسط به شمال و مشرق و مغرب بوده و مقر ظلمت در پايين و ممتد در جهت جنوب بود ، و اگر چه با هم ، هم حدود بودند ، سرحد فاصلی داشتند و تماسی پاورقی : ( 1 ) ايران در زمان ساسانيان ، صفحه 458 - . 459