معمولا بحث در اينكه آئين زردشت توحيدی است يا ثنوی مبتنی بر اين‏ قرار داده می‏شود كه آيا زردشت اهورامزدا را آفريننده اهريمن می‏داند و اهريمن را آفريده او ؟ و يا آنكه اهريمن را قديم و ازلی و در عرض‏ اهورامزدا می‏داند ؟ و چنين فرض كرده‏اند كه اگر ثابت شود كه از نظر زردشت اهريمن آفريده اهورامزدا است مطلب تمام است و آيين زردشت آيين‏ توحيدی است . اين مطلب از نظر توحيد ذاتی صحيح است ، ولی از نظر توحيد افعالی صحيح‏ نيست . زيرا آنچه معلوم است اينست كه بنابر آثار موجود ، و از آن جمله‏ گاتها ، چيزی كه انديشه زردشت را مانند ساير آرياييهای قديم سخت به خود مشغول داشته است وجود بديهاست ، از نظر زردشت جهان موجود ، بر خلاف‏ نظم معقولی است كه بايست باشد ، يك سلسله حقايق موجودند كه " شر " و پليدند و موجوداتی مقدس از قبيل اهورامزدا و يا " سپنت مئنيو " اعظم‏ و اجل از اين هستند كه خلقت اين شرور به آنها نسبت داده شود ، پس بايد موجود ديگری فرض كرد كه ذاتا خبيث است و آفرينش اشياء بد منتسب به‏ او است . با اين طرز تفكر ، خواه اهريمن مخلوق اهورامزدا باشد و خواه نباشد ، اساس توحيد متزلزل است . اگر مخلوق اهورامزدا نيست كه واضح است و اگر مخلوق اهورامزدا هست اولا اين پرسش اساسی باقی است كه اگر اهورامزدا می‏تواند فاعل شرهم باشد چه لزومی دارد كه وجود انگرامئنيو در مقابل اهورا مزدا يا سپنت مئنيو فرض شود ، آن شرور را به خود اهورامزدا كه واجب‏ الوجود است و يا به سپنت مئنيو كه صادر اول است نسبت می‏دهيم و اگر استناد شرور به اهورا مزدا ممكن نيست چگونه اهورامزدا خود انگرامئنيو را كه مبدا كل شرور و شر محض است آفريد ؟ ثانيا حالا كه انگرامئنيو آفريده‏ شده است چه نقشی دارد ؟ آيا مستقلا دست به آفرينش می‏زند و يا آنكه‏ خواسته و مشيت بالغه اهورا مزدا را اجرا می‏كند ؟ اگر مستقلا دست به‏ آفرينش می‏زند پس اهورامزدا به هر