ب: موضوعات متنوع در قرآن‏

از آن جا كه انسان داراى ابعاد گوناگون است، راه‏هاى هدايت او نيز متنوع بوده و ابعاد گوناگون دارد. بر همين اساس كتابى كه به عنوان هدايت كامل انسان وضع مى‏شود، بايد از همه ابعاد انسان‏سازى بهره‏مند باشد.

قرآن يك چنين كتابى است. عوامل و راه‏هاى گوناگون هدايت، از عقايد و معارف و اصول و فروع گرفته تا اخلاق و ارزش‏هاى مختلف زندگى را با بهترين بيان شرح داده است و در اين راستا از هيچ عامل و قالب سازندگى فروگذار ننموده است. از جمله، ارزشها و ضد ارزش‏ها را در قالب داستان، تعيين نموده است.

طبيعتاً يك كتاب كامل انسان‏سازى نيز بايد اين گونه باشد، از يك سو نيروى فكر و انديشه را بپروراند و از سوى ديگر عواطف و احساسات را حركت بخشد و در آخر راه كارهاى صحيح و بهينه را ارائه دهد و همچون درياى ژرفى باشد كه داراى همه گونه ذخاير و گنجينه است.

قرآن داراى چنين ويژگى‏هايى است، چنان كه اميرمؤمنان على عليه‏السلام مى‏فرمايند:

وَ إِنَّ الْقُرآنَ ظَاهِرُهُ أَنِيقٌ، وَ بَاطِنُهُ عَمِيقٌ، لاَ تَفْنَى عَجَائِبُهُ، وَ لاَتَنْقَضِى غَرَائِبُهُ، وَ لاَ تُكْشَفُ الظُّلُمَاتُ إلاَّ بِهِ؛

همانا قرآن داراى ظاهرى زيبا، و شگفت‏انگيز و باطنى پرمايه و عميق است، نكات ژرف آور آن فانى نگردد، و اسرار نهفته آن پايان نيابد، و هرگز تاريكيهاى (جهل و گمراهى) جز در پرتو آن، برطرف نخواهد شد.⁽²⁾

و در مورد ديگر مى‏فرمايد:

وَ إِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَعِظْ أَحَداً بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ، فَإِنَّهُ حَبْلُ اللهِ الْمَتِينُ، وَ سَبَبُهُ الاَْمِينُ، وَ فِيهِ رَبِيعُ الْقَلْبِ، وَ يَنَابِيعُ الْعِلْمِ، وَ مَا لِلْقَلْبِ جَلاَءٌ غَيْرُهُ؛

خداوند سبحان هيچكس را به مطلبى مانند آن چه در قرآن آمده، موعظه نفرموده است، زيرا قرآن رشته محكم خدا، و وسيله امين او است، بهار دلها و چشمه‏هاى دانش در قرآن است، براى قلب و دل جلاء و درخششى جز قرآن نتواند يافت.⁽³⁾

ج: نقش داستان‏ها در سازندگى انسان‏

يكى از بخش‏هاى مهم قرآن، داستان‏هاى پيامبران و پيشينيان و حوادث عصر نزول قرآن است، به طورى كه قسمت بسيار مهم قرآن به بيان سرگذشت پيشينيان اختصاص يافته است، چرا كه:

تاريخ حقيقى - دور از خرافات و هرگونه دروغ - همچون آيينه صافى است كه زشت و زيبا را نشان مى‏دهد، كاميابى‏ها و ناكامى‏ها و عوامل و نتايج آن‏ها را، و به طور خلاصه تمام قامت جوامع انسانى را منعكس مى‏نمايد.

تاريخ؛ آزمايشگاه مسايل گوناگون است، چرا كه آنچه را انسان در ذهن خود با دلايل عقلى ترسيم مى‏كند، آن را در صفحه تاريخ به صورت عينى مى‏يابد و هيچ چيزى مانند تاريخ، نشانگر واقعيات زندگى به طور ملموس نيست.

داستان‏هاى حقيقى، همان فرازهاى تاريخ است. تاريخ مجموعه‏اى از ارزشمندترين تجربيات پيشينيان را براى ما به ارمغان مى‏آورد و به همين دليل مى‏تواند نقش سازنده و بسيار اثربخشى در تربيت انسان‏ها داشته باشد.

تاريخ يكى از منابع بزرگ معرفت و شناخت است.

اهميت تاريخ از اين نظر است كه كمتر حادثه‏اى را در زندگى امروز مى‏توان يافت كه نمونه‏هايى از آن در گذشته نباشد، زيرا تاريخ همواره تكرار مى‏شود، و سعادت و شقاوت را به روشنى نشان مى‏دهد.

قرآن كه يك كتاب كامل تربيتى است، از تاريخ زندگى پيشينيان، كه وسيله مهم هدايت است، حداكثر استفاده را مى‏نمايد، و با نشان دادن الگوها، در اعماق عواطف نفوذ مى‏كند و موجب تغيير و تحول مى‏شود.

قابل توجه اين كه: داستان‏هاى قرآن در هر مورد، از بهترين نمونه‏ها استفاده كرده، و ريشه‏ها و عوامل و نتايج را همراه خود بيان نموده است و در نتيجه عالى‏ترين درسهاى ملموس و روشن را مى‏آموزد.⁽⁴⁾

هدف قرآن از ذكر داستان‏ها، داستان‏سرايى و سرگرمى نيست، بلكه از جاذبه داستان كه داراى كشش ويژه‏اى است استفاده كرده، تا انديشه‏ها را بارور سازد و موجب عبرت و تحول گردد.

چنان كه در آيه 176 اعراف مى‏خوانيم، خداوند به پيامبرش مى‏فرمايد:

فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ؛

اين داستانها را براى آنها بازگو كن، شايد بينديشند و بيدار شوند.

و در آيه 111 سوره يوسف مى‏خوانيم:

لَقَدْ كَانَ فِى قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لاُِوْلِي‏الأَلْبَابِ؛

قطعاً در سرگذشت آنها درس عبرتى براى صاحبان انديشه است.

بر همين اساس اميرمؤمنان على عليه‏السلام داستان‏هاى قرآن را سودمندترين داستان‏ها براى تربيت و پالايش نفوس دانسته و به فراگيرى آن‏ها تأكيد مى‏كند و در فرازى از سخنانش فرمايد:

وَ تعَلِّمُوا الْقُرآنَ فَاِنَّهُ اَحسَنَ الحَدِيثِ،... وَ اَحسِنُوا تِلاوِتِهِ، فِاِنَّهُ اَنفَعُ القَصَصِ؛

قرآن را فراگيريد كه بهترين گفته‏هاست... و آن را با نيكوترين صورت تلاوت كنيد كه سودبخش‏ترين سرگذشتها است.⁽⁵⁾

د: پيامبران در قرآن‏

بيشتر داستان‏هاى قرآن، از پيامبران و در رابطه با آن‏هاست.

درباره تعداد پيامبران، روايات مختلفى نقل شده، معروف اين است كه خداوند 124 هزار پيامبر، فرستاده است، اولين آن‏ها حضرت آدم عليه‏السلام و آخرين آن‏ها پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم است. در اين باره روايات متعددى نقل شده كه در اين جا به ذكر يك روايت مى‏پردازيم. حضرت امام رضا عليه‏السلام از پدران خود از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم نقل كرد كه فرمود:

خلق الله عز و جل مأة الفٍ و اربعة و عشرين ألف نبىٍّ، انا اكرمهم على الله و لا فخر، و خلق الله عز و جل مأَة الفٍ و اربعةَ و عشرينَ الفِ وصىٍّ، فعَلِىٌّ اكرَمهُم عَلى اللهِ و افضَلُهُم؛

خداوند بزرگ 124 هزار پيامبر را آفريد كه من گرامى‏ترين آن‏ها در پيشگاه خدا هستم، و اين را از روى افتخار نمى‏گويم، و خداوند 124 هزار وصى پيامبر آفريد كه على عليه‏السلام گرامى‏ترين و برترين آن‏ها در پيشگاه خدا است.⁽⁶⁾

اهداف پيامبران در يك جمله خلاصه مى‏شود كه عبارت است از: پاكسازى و بهسازى. نام 26 پيامبر در قرآن به صراحت ذكر شده، و نام حضرت اشموئيل و خضر عليهماالسلام گرچه به صراحت ذكر نشده، ولى مطالبى از آن‏ها به ميان آمده است.

پيامبرانى كه - علاوه بر پيامبر اسلام - نام آن‏ها به طور صريح در قرآن آمده 25 نفر هستند، اگر به اين تعداد، حضرت اشموئيل و حضرت خضر را كه نام آن‏ها به صراحت در قرآن نيامده اضافه نماييم، بيست و هفت نفر به ترتيب زير هستند:

1 - آدم 2 - ادريس - 3 - نوح 4 - هود 5 - صالح 6 - ابراهيم 7 - اسماعيل 8 - اسحاق 9- لوط 10 - يعقوب 11 - يوسف 12 - ايوب 13 - ذى الكفل 14 - شعيب 15 - موسى 16 - هارون 17 - اشموئيل‏⁽⁷⁾ 18 - داوود 19 - سليمان بن داوود 20 - يونس 21 - الياس 22 - اليسع 23 - عُزَير 24 - خضر⁽⁸⁾ 25 - زكريا 26 - يحيى 27 - عيسى (عليهم‏السلام)

ما نخست داستان‏هاى زندگى 27 پيامبر مذكور را در بخش اول مى‏نگاريم، سپس داستان‏هاى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم در قرآن، و داستان‏هاى افراد ديگر را كه در قرآن آمده در بخش دوم خاطرنشان مى‏سازيم.

به اميد آن كه زندگى سراسر درس و عبرت اين فرزانگان تاريخ و بندگان صالح خداى بزرگ و افراد مقابل آن‏ها، الگو و سرمشق سازنده‏اى براى همه ما باشد.

ه: كتاب حاضر

اين كتاب بر اساس آيات قرآن تنظيم شده، و براى توضيح، از روايات و گفتار مفسران استفاده بسيار شده است. در اين كتاب سعى شده كه داستان‏هاى قرآن از پيامبران و غير پيامبران در دو بخش با قلم روان و همگانى نگارش يابد تا همه بتوانند از فراز و نشيب‏هاى اين داستان‏هاى جالب و تكان دهنده، درس عبرت بياموزند تا در آيينه اين داستان‏ها، سرنوشت شوم متكبران و حسودان را با چشم خود ببينند و عظمت و شكوه پارسيان و پاك‏سرشتان را مشاهده كنند. حاكميت اراده خدا را در همه چيز بنگرند، منظره‏هاى زشت و زيبا را تماشا نمايند و با مقايسه عميق بين آن‏ها، از زشتى‏ها دور شده و به زيبايى‏ها بپيوندند. اين كتاب در دو بخش زير تنظيم شده است:

بخش اول: داستان‏هاى پيامبران در قرآن

بخش دوم: داستان‏هاى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم و ديگران در قرآن

خدايا! به عظمت مقام قرآن تو را سوگند مى‏دهيم و از تو مسئلت مى‏نماييم كه گام‏هاى ما را در راستاى هدايت‏هاى روشنگرانه قرآن قرار دهى، و دلهاى ما را به نور تابان قرآن روشن فرمايى، و افكار و احوال ما را براى بهره مندى از سرگذشت‏هاى آموزنده و سازنده قرآن آماده سازى.

آمين رب العالمين

حوزه علميه قم، محمد محمدى اشتهاردى

زمستان سال 1376 شمسى